🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:14:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भवत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भवत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भवत्

अर्थ: होना

संस्कृत: सत्तायाम्

अंग्रेज़ी: to exist, to become, to be, to happen

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. भवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भू + शतृ
  3. भवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. भवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भू + शतृ
  6. भवत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भू + शतृ
  7. भवत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भू (भ्वादिगण) · अर्थ: होना (सत्तायाम्)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभवत् / अभवद्अभवताम्अभवन्
मध्यमअभवःअभवतम्अभवत
उत्तमअभवम्अभवावअभवाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भवति · लिट्: बभूव · लुट्: भविता · लृट्: भविष्यति · लोट्: भवतात् · लङ्: अभवत् · विधिलिङ्: भवेत् · आशीर्लिङ्: भूयात् · लुङ्: अभूत् · लृङ्: अभविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भवन · ण्वुल्: भावकः · तृच्: भविता · यत्: भव्यः · ण्यत्: भाव्यः · तव्य: भवितव्यः · अनीयर्: भवनीयः · क्त: भूतः · क्तवतु: भूतवान् · शतृ: भवन् · स्य-शतृ: भविष्यन् · क्त्वा: भूत्वा · ल्यप्: प्रभूय · तुमुन्: भवितुम् · णमुल्: भावम् · घञ्: भावः · क्तिन्: भूति · क्वसु: बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भवत्
भवत्
bhavat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भवत् १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भूमि । जमीन ।
२. विष्णु ।
भवत् २ वि॰ मान्य । पूज्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भवत् mf(अन्ती)n. being, present, RV. &c. &c.
भवत् m. f., (nom. भवान्, ˚वती; voc. भवन् or भोस्, q.v.; f. ˚वति; cf. Mn. ii, 49) your honour, your worship, your lordship or ladyship, you (lit. ‘the gentleman or lady present’; cf. अत्र- and तत्र-भ्˚; used respectfully for the 2nd pers. pron., but properly with the 3rd and only exceptionally with the 2nd pers. of the verb, e.g. भवान् ददातु, ‘let your highness give’; sometimes in pl. to express greater courtesy, e.g. भवन्तः प्रमाणम्, ‘your honour is an authority’), ŚBr. &c.
भ˚वत् &c. See p. 748 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (749,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भवत् a. (न्ती f.) 1 Being, becoming, happening. --2 Present; समतीतं च भवच्च भावि च R. 8. 78. --pron. a. (ती f.) A respectful or honorific pronoun, translated by ‘your honour,’ ‘your lordship, worship or highness’; (oft. used in the sense of the second personal pronoun, but with the third person of the verb); अथवा कथं भवान् मन्यते M. 1; भवंत एव जानंति रघूणां च कुलस्थितिं U. 5. 23; R. 2. 40, 3. 48; 5. 16. It is often joined to अत्र or तत्र (see the words), and sometimes to स also; यन्मां विधेयविषये सभवान्नियुंक्ते Māl. 1. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0810-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भवत् त्रि० भा--डवतु । १ युष्मदर्थे, सर्वनामता चास्य । भवान् भवत्याः पुत्रः भवत्पुत्रः । भू--शतृ । २ वर्त्तमानकालाथ [] ३ भवनकर्त्तरि च । भवन् स्त्रियामुभयत्र ङीप् शत्रन्तस्य नुम् । ङीवन्तः ४ विषाक्तबाणे शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4646-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भवत्, त्रि, (भाति विद्यते इति । भा + डवतु- प्रत्ययः ।) युष्मदर्थम् । अत्र भाधातोर्डवतुप्रत्य- येन निष्पन्नम् । तस्य लिङ्गत्रये रूपम् । भवान् [] भवती भवत् । (यथा, मार्कण्डेये देवी- माहात्म्ये । ८५ । ५ । “भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात् परमापदः ॥”) वर्त्तमानार्थम् । इति मेदिनी । ते, १३७ ॥ अत्र भूधातोः शतृप्रत्ययेन निष्पन्नम् । तस्य लिङ्गत्रये रूपं भवन् भवन्ती भवत् ॥ (यथा, मनौ । १२ । ९७ । “चातुर्व्वर्ण्यं त्रयो लोका श्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् । भूतं भवद्भविष्यञ्च सर्व्वं वेदात् प्रसिध्यति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-487-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भवत्भू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: भवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भू + शतृ | भवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भवत् 📚 ➤ होना
संस्कृत: सत्तायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भवत् 📚भूमि । जमीन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें