🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:57:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भागीरथी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भागीरथी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भागीरथी

अर्थ: गंगा नदी का नामान्तर

संस्कृत: नदीविशेषः, जाह्नवी, गङ्गा · पर्याय: गङ्गा, विष्णुपदी, जह्नुतनया, सुरनिम्नगा, त्रिपथगा

व्युत्पत्ति: भगीरथ+अण्+ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भागीरथी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भागीरथी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभागीरथीभागीरथ्यौभागीरथ्यः
द्वितीयाभागीरथीम्भागीरथ्यौभागीरथीः
तृतीयाभागीरथ्याभागीरथीभ्याम्भागीरथीभिः
चतुर्थीभागीरथ्यैभागीरथीभ्याम्भागीरथीभ्यः
पञ्चमीभागीरथ्याःभागीरथीभ्याम्भागीरथीभ्यः
षष्ठीभागीरथ्याःभागीरथ्योःभागीरथीनाम्
सप्तमीभागीरथ्याम्भागीरथ्योःभागीरथीषु
सम्बोधनहे भागीरथिहे भागीरथ्यौहे भागीरथ्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भागीरथी
भागीरथी
bhāgīrathī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भागीरथी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गंगा नदी । जाह्नवी । विशेष— कहते हैं कि राजा भगीरथ ही इस लोक में गंगा को लाए थे, इसीलिये उसका यह नाम पड़ा ।
२. गंगा की एक शाखा का नाम जो बंगाल में है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भागीरथी f. N. of the Ganges (or of one of the 3 main streams or branches of it, viz. the great western branch; cf. नव-द्वीप), MBh.; Kāv. &c.
भागीरथी f. of ˚रथ, in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भागीरथी [भगीरथेन सानीता तेन भागीरथी स्मृता] 1 N. of the river Ganges; भागीरथीनिर्झरशीकराणां Ku. 1. 15. --2 N. of one of the three main branches of the Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भागीरथी स्त्री भागीरथेन सानीता तेन भागीरथी स्मृतां ब्रह्मव० प्र० रव० उक्ते गङ्गारूपे नदीभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4650,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भागीरथी, स्त्री, (भगीरस्येयम् । भगीरथ + अण् । ङीप् ।) गङ्गा । इत्यमरः । १ । १० । ३१ ॥ पृथिव्यां तस्यावतरणम् । यथा, -- सूत उवाच । “ततो भगीरथो राजा तपः परमदुश्चरम् । कृत्वा सन्तोषयामास उमाकान्तं महेश्वरम् ॥ धारणायानुमत्वा तं जगाम ब्रह्मणोऽन्तिकम् । ततो भगीरथः प्राह गङ्गा ब्रह्मन् ! विसृज्यताम् ॥ स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सम्मान्य विबुधप्रियम् । गङ्गां प्रस्थापयामास सापतद्ब्रह्मणोऽन्तिकात् ॥ वायुना प्रेर्य्यमाणापि आकाशपथगा नदी । विख्याताकाशगङ्गेति तत्र संसेविता गजैः ॥ विष्णोः पदं समायाता तस्माद्विष्णुपदीति सा । पूज्यमाना सुरैः सिद्धैर्मुनिविद्याधरोरगैः ॥ सुरालयमनुप्राप्ता तस्माद्देवनदी तु सा । तस्मात् प्रपतिता गङ्गा शम्भोः शिरसि संस्थिता ॥ धृतैकेनैव तेनापि शम्भुना योगमायया । दिव्यं वर्षशतं साग्रं पुनराराधितेन वै ॥ मुक्ता भगीरथेनैव मलहन्त्री विनिर्गता । जटाजूटात् पपातोर्द्धे मेरोस्तस्मात्ततोऽगमत् ॥ देवैः परिवृता गङ्गा हेमकूटञ्च पर्व्वतम् । मन्दरञ्चैव कैलासं हिमवन्तञ्च पर्व्वतम् ॥ तामायान्तीं तु रोधाय स्वलीनो नाम दानवः । पार्व्वतं रूपमास्थाय वर्षाणान्तु शतैर्द्विजाः ॥ ततो भगीरथो राजाराधयामास कौशिकम् । स तुष्टः प्रददौ नागं वाहनं वै भगीरथः ॥ तमारुह्यागमत्तत्र यत्र रुद्धा भगीरथी । तेन नागेन तं दैत्यं संविदार्य्य न सङ्गतः ॥ शतधा तां समाधाय मूर्द्धन्यैरावणो गजः । महीतलं समापेदे स यावन्नागसाह्वयम् ॥ तस्माद्व्याघटनाद्विप्रा अभून्नागपुरं वरम् । प्लावयन्ती महीं गङ्गा जह्नोराश्रममभ्यगात् ॥ तां दृष्ट्वाथ पपौ सोऽपि प्रसृत्या कुपितो मुनिः । जह्रुना नाशितां दृष्ट्वा गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ॥ सशोकस्तोषयामास जह्नुं भगीरथो मुनिम् । मुमोच कर्णरन्ध्रेण गङ्गा स दक्षिणेन ताम् ॥ एतस्माज्जाह्रवी भूता सुता तस्य मुनेस्तथा । ततः सा विविधान् देशान् पर्व्वतांश्च तथा- श्रमान् ॥ संप्लाव्य वारिणा भूयो जगाम पूर्व्वसागरम् ॥ यत्र तत्रोदकं तस्थौ तस्याः पुण्यमभूद्द्विजाः । सुतीर्थं सर्व्वमर्त्यानां तारणं पापनाशनम् ॥ ततः सम्पूरयामास समुद्रं सर्व्वतो दिशम् । प्रपन्नं सागरैः सर्व्वं ततः पातालमाविशत् ॥ सागराणां तनोस्तस्मात् संप्लाव्य वारिणा ततः । [] देवैः संपूज्यमानापि जगाम ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥ जग्मुस्ते सागराः स्वर्गं ब्रह्मणोपहताश्च ये । रक्षकास्ते विनिर्द्दिष्टा गङ्गाया ब्रह्मणा स्वयम् ॥ भवद्भिरनिशं नॄणां कर्त्तव्यं विघ्ननाशनम् ॥ सूत उवाच । एतद्बः कथितं सर्व्वं यथावतरणं दिवः । गङ्गायाश्चैव माहात्म्यं श्रूयतां गदतो मम ॥” इत्याद्ये वह्निपुराणे गङ्गावतरणनामाध्यायः ॥ तस्या मुख्यनामानि यथा, -- वराह उवाच । “धर्म्मस्तु द्रवरूपेण ब्रह्मणा निर्म्मितः पुरा । यद्वै गङ्गेति विख्याता शृणु स्तोत्रं वसुन्धरे ! ॥ किन्तैर्नामसहस्रैस्तु मुख्यामुख्यैः सुविस्तरैः । यानि नामानि मुख्यानि तानि वक्ष्याम्यनुक्रमात् ॥ गङ्गा भागीरथी पुण्या जाह्रवी सुरनिम्नगा । विष्णुपादाब्जसम्भूता शम्भोः शिरसि संस्थिता ॥ सुमेरुशृङ्गसंस्पृष्टा हिमाचलंकृताश्रया । शङ्खकुन्देन्दुधवला महापातकनाशिनी ॥ नदीश्वरी त्रिपथगा वैष्णवी सुरसुप्रिया । धर्म्मद्रवी भोगवती बिन्ध्यपाषाणदारिणी ॥ क्षमा शान्तिः प्रजाशान्तिः पुण्यदा पूतिका शिवा । महानदी शतमुखी शुक्ला मकरवाहिनी ॥ ब्रह्महस्तात् परिभ्रष्टा सौम्यरूपातिशोभना । मुनिभिः पूजिता सर्व्वैः सर्व्वैर्देवैर्नमस्कृता ॥ महायज्ञमयी देवी मर्त्यानामुपकारिणी । सर्व्वत्र दुर्लभा गङ्गा त्रिभिः स्थानैर्विशेषतः ॥ गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे ॥ इदं स्तोत्रं मया ख्यातं पूर्व्वमुक्तं स्वयम्भुवा । यः पठेत् प्रात
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भागीरथी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भागीरथीभागीरथी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भागीरथी 📚 ➤ गंगा नदी का नामान्तर
संस्कृत: नदीविशेषः, जाह्नवी, गङ्गा · पर्याय: गङ्गा, विष्णुपदी, जह्नुतनया, सुरनिम्नगा, त्रिपथगा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भागीरथी 📚गंगा नदी । जाह्नवी । विशेष— कहते हैं कि राजा भगीरथ ही इस लोक में गंगा …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भागीरथी
गंगा के और नाम (१.१०.३२) — त्रिपथगा, त्रिस्रोता, भीष्मसू

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.४ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬