🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:23:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भाजनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भाजनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भाजनम्

अर्थ: हिस्से बनाना, बांटना

संस्कृत: पात्रम् · पर्याय: आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र

व्युत्पत्ति: भाज्यतेऽनेन् भाज्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भाजन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भाजन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भाजन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाजनम्भाजनेभाजनानि
द्वितीयाभाजनम्भाजनेभाजनानि
तृतीयाभाजनेनभाजनाभ्याम्भाजनैः
चतुर्थीभाजनायभाजनाभ्याम्भाजनेभ्यः
पञ्चमीभाजनात् / भाजनाद्भाजनाभ्याम्भाजनेभ्यः
षष्ठीभाजनस्यभाजनयोःभाजनानाम्
सप्तमीभाजनेभाजनयोःभाजनेषु
सम्बोधनहे भाजनहे भाजनेहे भाजनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भाजन
भाजन
bhājana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हर प्रकार का बर्तन (2.9.34) आवपन · भाण्ड · पात्र · अमत्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाजन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बरतन । उ॰— मनौ संख सूती धरी मरकत भाजन माहिं ।—स॰ सप्तक, पृ॰ ३६५ ।
२. आधार
३. आढ़क नाम की तौल जो ६४ पल के बराबर होती है ।
४. योग्य । पात्र । जैसे, विश्वासभाजन । उ॰— लखन कहा जसभाजन सोई । नाथ कृपा तव जापर होई ।— तुलसी (शब्द॰) ।
५. विभाग । अंश (गणित) ।
६. विभाजन करना । अलग अलग करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाजन n. (fr. Caus.) sharing, division (in arithm.), Col.
भाजन mf(आ)n. (ifc.) sharing or participating in, entitled or relating or belonging to, Br. &c. &c.
भाजन n. ‘partaker of’, a recipient, receptacle, (esp.) a vessel, pot, plate, cup, &c., MBh.; Kāv. &c.
भाजन n. (with gen. or ifc. with f(आ). ), a place or person in which anything is collected or in whom any quality is conspicuous, any fit object or clever or deserving person, ib. (cf. पात्र)
भाजन n. the act of representing, representation (˚नेन ind. with gen. in the place of; ifc. a representative, deputy, substitute, serving for, equivalent to), Br.; GṛS.
भाजन n. a partic. measure (= an Āḍhaka = 14 Palas), ŚārṅgS.
भाजन m. N. of a man
भाजन m. pl. his descendants g. बिदादि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (752,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाजनं [भाज्येतऽनेन भाज्-ल्युट्] 1 Sharing, dividing. --2 Division. (in arith.). --3 A vessel, pot, cup, plate; पुष्पभाजनं Ś. 4; R. 5. 22. --4 (Fig.) A receptacle, recipient, repository; स श्रियो भाजनं नरः Pt. 1. 243; कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वपूर्ते Māl. 1. 3; ऐहिकस्य सुखस्याभाजनमयं जनः Dk.; U. 3. 15; M. 5. 8. --5 A fit or deserving person, a fit object or person; भवादृशा एव भवंति भाजनान्युपदेशानां K. 108. --6 Representation. --7 A measure equal to 64 palas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाजन न० भज्यतेऽनेन भाज--ल्युट् । १ पात्रे अमरः । २ आ- थारे ३ योग्ये च मेदि० । ४ आढकपरिमाणभेदे वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4651,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाजनं, क्ली, (भाज्यते इति । भाज पृथक्करणे + ल्युट् ।) पात्रम् । इत्यमरः । २ । ९ । ३३ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १११ । १०२ । “राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः संप्रजायते ॥”) योग्यम् । इति मेदिनी । ने, १०१ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ३४ । २०५ । “तस्माज्जितात्मा राजा स्याद्युक्तदण्डो विशेष- वित् । प्रजानुरागादेवं हि स भवेद्भाजनं श्रियः ॥”) “यः संवादयते नित्यं योऽभिवादांस्तितिक्षति । यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम् ॥” इति मत्स्यपुराणम् ॥ आढकपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-496-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाजन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भाजनम्भाजन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: भज् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: भाजन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भाजनम् 📚 ➤ हिस्से बनाना, बांटना
संस्कृत: पात्रम् · पर्याय: आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भाजन 📚बरतन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भाजन
हर प्रकार का बर्तन (२.९.३४) — आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भाजनम्: भज् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें