🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भावन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भावन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भावन

अर्थ: उत्पादक

व्युत्पत्ति: भू+णिच्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भावन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भावन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भावन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभावनःभावनौभावनाः
द्वितीयाभावनम्भावनौभावनान्
तृतीयाभावनेनभावनाभ्याम्भावनैः
चतुर्थीभावनायभावनाभ्याम्भावनेभ्यः
पञ्चमीभावनात् / भावनाद्भावनाभ्याम्भावनेभ्यः
षष्ठीभावनस्यभावनयोःभावनानाम्
सप्तमीभावनेभावनयोःभावनेषु
सम्बोधनहे भावनहे भावनौहे भावनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भावन
भावन
bhāvana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भावन पु १ वि॰ [हिं॰ भावना(=अच्छा लगना)] अच्छा लगनेवाला । प्रिय लगनेवाला । जो भला लगे । भानेवाला । उ॰— इमि कहि कै ब्याकुल भई, सो लखि कृपानिधान । धीर धरहु भाषत भए, भव भावन भगवान ।— गिरिधर (शब्द॰) । यौ॰—मनभावन ।
भावन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भावना ।
२. ध्यान ।
३. विष्णु ।
४. शिव (को॰) ।
५. निमित्त कारण (को॰) ।
६. अन्वेषण । अनुसंधान (को॰) ।
७. चिंतन । कल्पना करना (को॰) ।
८. प्रमाण (को॰) ।
९. सुगंधित करना (को॰) ।
१०. द्रव पदार्थ से तर करके खरल करना (को॰) ।
भावन ३ वि॰ दे॰ भावक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भा—वन n. (for 2. भावन See p. 755, col. 1) a forest of rays, Ghaṭ.
2. भावन mf(ई)n. (fr. Caus.; for 1. See 2. भा p. 750) causing to be, effecting, producing, displaying, manifesting, MBh.; Kāv.; BhP.
promoting or effecting any one's (gen. or comp.) welfare, MBh.; R. &c.
imagining, fancying, AṣṭāvS.
teaching, MBh.
भावन m. a creator, producer, efficient, MBh.; Kāv.
N. of Śiva (= ध्यातृ), MBh.
of Viṣṇu, A.
of the 22nd Kalpa (q.v.)
भावन (आ), f., and n. the act of producing or effecting, Nir.; Sāh.; BhP.
forming in the mind, conception, apprehension, imagination, supposition, fancy, thought, meditation (˚नया ind. in thought, in imagination; ˚नाम्-√ बन्ध्, with loc., to occupy one's imagination with, direct one's thoughts to), MBh.; Kāv.; Śaṃk.; Vedāntas. &c.
(in logic) that cause of memory which arises from direct perception, Tarkas.
application of perfumes &c. (= अधिवासन), L.
भावन n. furthering, promoting, MBh.
the fruit of Dillenia Speciosa, L.
(ifc.) nature, essence, RāmatUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (750,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावन a. (नी f.) [भू-णिच्-ल्यु ल्युट् वा] Effecting &c.; see भावक above. --नः 1 An efficient cause. --2 A creator. Māl. 9. 4. --3 An epithet of Śiva; --4 Of Viṣṇu. --नं, --ना 1 Creating, manifesting. --2 Promoting any one's interests. --3 Conception, imagination, fancy, thought, idea; मधुरिपुरहमिति भावनशीला Gīt. 6; or भावनया त्वयि लीना 4; Pt. 3. 162. --4 Feeling of devotion, faith; Pt. 5. 105. --5 Meditation, contemplation, abstract meditation. --6 A supposition, hypothesis. --7 Observing, investigating. --8 Settling, determining; Y. 2. 149. --9 Remembering, recollection. --10 Direct knowledge, perception or cognition. --11 The cause of memory which arises from [] direct perception (in logic); see भावना and स्मृति in T. S. --12 Proof, demonstration, argument. --13 Steeping, infusion, saturating a dry powder with fluid. --14 Scenting; decorating with flowers and perfumes. --15 (In arith.) Finding by combination or composition. --16 Nature, essence (at the end of comp.). --ना 1 A crow. --2 Water. --नं Apprehension, perception. --Comp. --आश्रयः N. of Śiva. --मय a. imaginary. --युक्त a. {1} thoughtful. {2} anxious.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0815-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भावन न० भू--णिच्--ल्यु । (चालता) १ फलभेदे २ विष्णौ पु० । भावे ल्युट् । ३ अधिवासने ४ चिन्तायाम् ५ ध्याने ६ पर्य्या- लोचनायां वैद्यकोक्ते ७ औषधसंस्कारभेदे । भावि--युच् । “व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया” उक्ते ८भवितुर्भवनानुकूलव्यापारभेदे स्त्री भट्टशब्दे दृश्यम् । अनुभवजन्ये स्मृतिहेतौ ९ संस्कारभेदे स्त्री । “संस्कार- भेदो वेगोऽथ स्थितिस्थापकभावने” “अतीन्द्रियोऽसौ वि- ज्ञेयः क्वचित् स्पन्देऽपि कारणम् । भावनाख्यस्तु सं- स्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः । उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् । स्मरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसौ हेतुरुच्यते” भाषाप० । “भावनाख्य इति । तस्य संस्कारस्य, उपेक्षा- त्मकज्ञानात् संस्कारानुत्पत्तेरुपेक्षानात्मकनिश्चय इत्युक्तम् । तेनोपेक्षान्यनिसयत्वेन संस्कारं प्रति हेतुतेति भावः । ननु स्मरणं प्रत्युपेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुत्वं तेनोपेक्षादि- स्थले न स्मरणम् इत्थञ्च संस्कारं प्रति ज्ञानत्वेनैव हेतुता- स्त्विति चेन्न विनिगमनाविरहेणापि संस्कारं प्रति उपेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुतायाः सिद्धत्वात् । किञ्च उपे- क्षास्थले संस्कारकल्पनाया गुरुत्वात् संस्कारं प्रति चोपे- क्षान्यत्वेन हेतुतायाः सिद्धत्वात् । तत्र प्रमाणं दर्शयति । स्मरणे इति । असौ संस्कारः स्मरणं प्रत्यभिज्ञानञ्च जनयति । अतः संस्कारः कल्प्यते । विना व्यापारं पूर्वानुभवस्य स्वरणादिजननासामर्थ्यं स्वस्वव्या- पारान्यतराभावे कारणत्वासम्भवात् । न च प्रत्यभिज्ञां प्रति तत्तत्संस्कारस्य हेतुत्वेन प्रव्यभिज्ञायाः संस्कार- जन्यत्वेन स्मृतित्वापत्तिरिति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । परे तु अनुद्बुद्धसंस्कारात् प्रत्यभिज्ञानुदयादुद्बुद्ध- संस्कारस्य हेतुत्वापेक्षया तत्तत्स्मरणस्यैव प्रत्यभिज्ञां पति हेतुत्वं कल्प्यत इत्याहुः” सि० सु० । भ--चिन्तायां युच् । १० चिन्तायां स्त्री । चिन्ता च मानस- वृत्तिभेदः सा च त्रिविधा यथोक्तं विष्णुपु० ६ अं ७ अ० । “त्रिविधा भावना विप्र! विश्वमेतन्निबोधत । ब्र- ह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका । ब्रह्मभा- वात्मिका ह्येका कर्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविथा भावभावना । सनन्दनादयो व्रह्म भावभावनया युताः । कर्मभापनया चान्ये देवाद्याः [] स्थावराश्चराः । हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । बाधाधिकारयुक्तेषु विद्यते भावभावना” । बुद्धशब्ददर्शितं बौद्धमतसिद्धभावनाचतुष्टयञ्च दृश्यम् । चु० भू--मिश्रणे भावे युच् । २ निर्यासादिना चूर्णद्रव्यस्य मिश्रीकरणे चूर्णद्रव्यस्य निर्यासादिना संस्कारभेदो भावना तत्प्रमाणमुक्तं भावप्र० यथा “द्रवेण यावन्मानेन चूर्णं सर्वं प्लुतं भवेत् । भाव- नायाः प्रमाणस्तु चूर्णे प्रोक्तं भिषग्वरैः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4667-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भावनं क्ली, (भू + णिच् + ल्युट् ।) भव्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ चाल्ता इति भाषा ॥ (भावे ल्युट् ।) भावना । इति मेदिनी । ने, १०१ ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । “सुखदुःखादिभिर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम् ॥” भावयतीति । भू + णिच् + ल्युः । उत्पादके, त्रि । यथा, महाभारते । १ । २२४ । ४५ । “दृष्ट्वैव च स राजानं शङ्करो लोकभावनः । उवाच परमप्रीतः श्वेतकिं नृपसत्तमम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-508-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भावनभावन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भावन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भावन 📚 ➤ उत्पादक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भावन 📚पु ^१ वि॰ अच्छा लगनेवाला । प्रिय लगनेवाला । जो भला लगे । भानेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भावन: भू+णिच्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें