🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:50:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भावनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भावनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भावनीय

अर्थ: मिलाना, मिश्रित करना, चिंतन करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: अवकल्कने

अंग्रेज़ी: to mix, to think

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भावनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भू + अनीयर्
  2. भावनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भू + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भावनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभावनीयःभावनीयौभावनीयाः
द्वितीयाभावनीयम्भावनीयौभावनीयान्
तृतीयाभावनीयेनभावनीयाभ्याम्भावनीयैः
चतुर्थीभावनीयायभावनीयाभ्याम्भावनीयेभ्यः
पञ्चमीभावनीयात् / भावनीयाद्भावनीयाभ्याम्भावनीयेभ्यः
षष्ठीभावनीयस्यभावनीययोःभावनीयानाम्
सप्तमीभावनीयेभावनीययोःभावनीयेषु
सम्बोधनहे भावनीयहे भावनीयौहे भावनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भू (चुरादिगण) · अर्थ: मिलाना, मिश्रित करना, चिंतन करना (अवकल्कने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभावयतिभावयतःभावयन्ति
मध्यमभावयसिभावयथःभावयथ
उत्तमभावयामिभावयावःभावयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भावयति · लट् (आत्मने.): भावयते · लिट्: भावयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): भावयाञ्चक्रे · लुट्: भावयिता · लुट् (आत्मने.): भावयिता · लृट्: भावयिष्यति · लृट् (आत्मने.): भावयिष्यते · लोट्: भावयतात् · लोट् (आत्मने.): भावयताम् · लङ्: अभावयत् · लङ् (आत्मने.): अभावयत · विधिलिङ्: भावयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): भावयेत · आशीर्लिङ्: भाव्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भावयिषीष्ट · लुङ्: अबीभवत् · लुङ् (आत्मने.): अबीभवत · लृङ्: अभावयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभावयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भावन · ण्वुल्: भावकः · तृच्: भावयिता · यत्: भाव्यः · तव्य: भावयितव्यः · अनीयर्: भावनीयः · क्त: भावितः · क्तवतु: भावितवान् · शतृ: भावयन् · स्य-शतृ: भावयिष्यन् · शानच्: भावयमानः · क्त्वा: भावयित्वा · ल्यप्: प्रभाव्य · तुमुन्: भावयितुम् · णमुल्: भावम् · क्तिन्: भाति · क्वसु: भावयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भावनीय
भावनीय
bhāvanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भावनीय वि॰ [सं॰]
१. भावना करने योग्य । चिंता या विचार करने योग्य ।
२. जो सह्य हो । सहने योग्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावनीय mfn. (fr. Caus.) to be manifested or effected or accomplished, Nīlak.
to be suffered or endured (as pain), Kād.
to be cherished or nourished, MBh.
to be conceived or imagined or fancied or supposed (n. impers.), Kāv.; Sarvad.
to be proved or taught, MW.
भा˚वनीय &c. See p. 754 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (755,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "भावनीय" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भावनीयभावनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भू + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: भावनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भू + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भावनीय 📚 ➤ मिलाना, मिश्रित करना, चिंतन करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: अवकल्कने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भावनीय 📚भावना करने योग्य । चिंता या विचार करने योग्य🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भावनीय: भू + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें