🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:47:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भाविता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भाविता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भाविता

अर्थ: अभिनिर्दिष्ट, स्थिर किया हुआ, गड़ाया हुआ

संस्कृत: अवकल्कने

अंग्रेज़ी: to mix, to think

व्युत्पत्ति: भू+णिच्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भाविता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भू + क्त
  2. भू धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  3. भू धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  4. अस् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  5. भाविता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: भू + क्त
  6. भाविता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: भू + क्त
  7. भावित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: भू + क्त
  8. भाविता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: भू + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भाविता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाविताभावितेभाविताः
द्वितीयाभाविताम्भावितेभाविताः
तृतीयाभावितयाभाविताभ्याम्भाविताभिः
चतुर्थीभावितायैभाविताभ्याम्भाविताभ्यः
पञ्चमीभावितायाःभाविताभ्याम्भाविताभ्यः
षष्ठीभावितायाःभावितयोःभावितानाम्
सप्तमीभावितायाम्भावितयोःभावितासु
सम्बोधनहे भावितेहे भावितेहे भाविताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भू (चुरादिगण) · अर्थ: मिलाना, मिश्रित करना, चिंतन करना (अवकल्कने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभावयतिभावयतःभावयन्ति
मध्यमभावयसिभावयथःभावयथ
उत्तमभावयामिभावयावःभावयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भावयति · लट् (आत्मने.): भावयते · लिट्: भावयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): भावयाञ्चक्रे · लुट्: भावयिता · लुट् (आत्मने.): भावयिता · लृट्: भावयिष्यति · लृट् (आत्मने.): भावयिष्यते · लोट्: भावयतात् · लोट् (आत्मने.): भावयताम् · लङ्: अभावयत् · लङ् (आत्मने.): अभावयत · विधिलिङ्: भावयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): भावयेत · आशीर्लिङ्: भाव्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भावयिषीष्ट · लुङ्: अबीभवत् · लुङ् (आत्मने.): अबीभवत · लृङ्: अभावयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभावयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भावन · ण्वुल्: भावकः · तृच्: भावयिता · यत्: भाव्यः · तव्य: भावयितव्यः · अनीयर्: भावनीयः · क्त: भावितः · क्तवतु: भावितवान् · शतृ: भावयन् · स्य-शतृ: भावयिष्यन् · शानच्: भावयमानः · क्त्वा: भावयित्वा · ल्यप्: प्रभाव्य · तुमुन्: भावयितुम् · णमुल्: भावम् · क्तिन्: भाति · क्वसु: भावयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भाविता
भाविता
bhāvitā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाविता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] भावी का भाव । होनहार । होनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावि—ता f. the state of being or becoming &c., Daś.
futurity, predestination, ib.
(ifc.) conforming one's self to, Kām.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (755,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाविता 1 The state of being or becoming. --2 Futurity. --3 Predestination.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0815-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भाविताभाविता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भू + क्त 📚
अन्य सम्भावना: भू धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे | भू धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भाविता 📚 ➤ अभिनिर्दिष्ट, स्थिर किया हुआ, गड़ाया हुआ
संस्कृत: अवकल्कने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भाविता 📚भावी का भाव । होनहार । होनी🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भाविता: भू + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें