🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भिद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भिदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भिदः

अर्थ: चीरना, तोडना

संस्कृत: विदारणे

अंग्रेज़ी: to cut, to break, to divide

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भिद् धातु (रुधादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. भिद् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. भिद् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. भिद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. भिद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. भिद् (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भिद् (रुधादिगण) · अर्थ: चीरना, तोडना (विदारणे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभिदत् / अभिदद् / अभैत्सीत् / अभैत्सीद्अभिदताम् / अभैत्ताम्अभिदन् / अभैत्सुः
मध्यमअभिदः / अभैत्सीःअभिदतम् / अभैत्तम्अभिदत / अभैत्त
उत्तमअभिदम् / अभैत्सम्अभिदाव / अभैत्स्वअभिदाम / अभैत्स्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भिनत्ति · लट् (आत्मने.): भिन्ते · लिट्: बिभेद · लिट् (आत्मने.): बिभिदे · लुट्: भेत्ता · लुट् (आत्मने.): भेत्ता · लृट्: भेत्स्यति · लृट् (आत्मने.): भेत्स्यते · लोट्: भिनत्तु · लोट् (आत्मने.): भिन्ताम् · लङ्: अभिनत् · लङ् (आत्मने.): अभिन्त · विधिलिङ्: भिन्द्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): भिन्दीत · आशीर्लिङ्: भिद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भित्सीष्ट · लुङ्: अभिदत् · लुङ् (आत्मने.): अभित्त · लृङ्: अभेत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभेत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भेदन · ण्वुल्: भेदकः · तृच्: भेत्ता · ण्यत्: भेद्यः · तव्य: भेत्तव्यः · अनीयर्: भेदनीयः · क्त: भिन्नः · क्तवतु: भिन्नवान् · शतृ: भिन्दन् · स्य-शतृ: भेत्स्यन् · शानच्: भिन्दानः · क्त्वा: भित्त्वा · ल्यप्: प्रभिद्य · तुमुन्: भेत्तुम् · णमुल्: भेदम् · घञ्: भेदः · क्तिन्: भित्ति · क्वसु: बिभिद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भिद्
भिद्
bhid
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भिद् cl. 7.P. Ā. (Dhātup. xix, 2) भिनत्ति, भिन्त्ते (impf. 2. 3. sg. अभिनत्, RV.; Subj. भिनदः, ib.; Impv. बिन्धि, ib.; बिन्द्धि, Var. [cf. बिन्द्धि-लवणा]; cl. 1. P. भेदति, RV.; Pot. भिदेयम्, AV.; pf. बिभेद, RV.; aor., 2. 3. sg. भेत्, RV. अभैत्सीत्, R.; भित्थास्, TS.; Prec. भित्सीष्ट Gr.; fut. भेत्स्यति, ˚ते, Br. &c.; Cond. अभेत्स्यत्, Up.; fut. भेत्ता Gr.; inf. भेत्तवै, ŚBr.; भेत्तुम्, ib. &c.; ind.p. भित्त्वा, -भिद्य, RV. &c.), to split, cleave, break, cut or rend asunder, pierce, destroy, RV. &c. &c.; to pass through (as a planet or comet), Hariv.; Var.; to disperse (darkness), R.; Śak.; to transgress, violate, (a compact or alliance), MBh.; Kāv. &c.; to open, expand, MaitrUp.; Megh.; to loosen, disentangle, dissolve, MBh.; Kāv. &c.; to disturb, interrupt, stop, ib.; to disclose, betray, Mn.; MBh. &c.; to disunite, set at variance, ib.; to distinguish, discriminate, L. : Pass. भिद्यते (ep. also ˚ति aor. अभेदि, Br.; MBh. &c.; pf. बिभिदे, Kālid.), to be split or broken, burst (intrans.), Br. &c. &c.; to be opened (as a closed hand, eyes &c.), Kāv.; Pur.; to overflow (as water), R.; Hariv.; to be loosened, become loose, MuṇḍUp.; Kāv.; to be stopped or interrupted, MBh.; to be disclosed or betrayed, Kāv.; to be changed or altered (in mind), be won over, Kāv.; Pur.; to be disunited, MBh.; to keep aloof from (instr.), ib.; to be distinguished, differ from (abl.), Sāṃkhyak.; Kāv. &c.: Caus. भेदयति, ˚ते (aor. अबीभिदत्; cf. also भिदापन), to cause to split or break &c.; to split, break, shatter, crush, destroy, MBh.; Hariv.; Hit.; to separate, divide (see भेदित); to disunite, set at variance, perplex, unsettle (in opinion), seduce, win over, MBh.; R. : Desid. बिभित्सति, ˚ते, to wish to break through or disperse or defeat, RV.; MBh. (cf., बिभित्सा) : Desid. of Caus. See बिभेदयिषु: Intens. बेभिदीति or बेभेत्ति, to cleave repeatedly, Bhaṭṭ.
भिद् [cf. Lat. findo; Germ. beissen; Eng. bite.]
2. भिद् mfn. (ifc.) breaking, splitting, piercing, destroying, Kāv.; Kathās.; Pur. (cf. अश्म-, गिरि-, तमो-, पुर-भिद् &c.)
भिद् f. a wall (= भित्ति), RV. i, 174, 8
separation, distinction, BhP.
a sort, kind, species, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (756,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिद् {vI.v} {c1c} P. (भिंदति) To divide or cut into parts. {vII.v} {c7c} U. ( भिनत्ति, भिंत्ते, बिभेद, बिभिदे, अभैत्सीत्, अभिदत्, अभित्त, भेत्स्यति-ते, भेत्तुं, भिन्न) 1 To break, cleave, split, cut asunder, rend, pierce, break through or down; अतिशीतलमप्यंभः किं भिनत्ति न भूभृतः H. 3. 45; तेषां कथं नु हृदयं न भिनत्ति लज्जा Mu. 3. 34; Śi. 8. 39; Ms. 3. 33; R. 8. 93; 12. 77. --2 To dig or tear up, excavate; U. 1. 23. --3 To pass through; Pt. 1. 211, 212. --4 (a) To divide, separate; द्विधा भिन्ना शिखंडिभिः R. 1. 39. (b) To displace; R. 14. 3. --5 To violate, transgress, break, infringe; समयं लक्ष्मणोऽभिनत् R. 15. 94; निहतश्च स्थितिं भिंदन् दानवोऽसौ बलद्विषा Bk. 7. 68. --6 To [] remove, take away; Śi. 15. 87. --7 To disturb, interrupt; as in समाधिभेदिन्. --8 To change, alter; (न) भिंदंति मंदां गतिमश्वपुख्यः Ku. 1. 11; or विश्वासोपगमादभिम्नगतयः शब्दं सहंते मृगाः Ś. 1. 14. --9 To expand, cause to open or blossom, open; सूर्यांशुभिर्भिन्नमिवारविंदं Ku. 1. 32; नवोषसा भिन्नमिवैकपंकजं Ś. 7. 16; Me. 107. --10 To disperse, scatter, scare away; भिन्नसारंगयूथः Ś. 1. 33; V. 1. 16. --11 To disjoin, disunite, set at variance; Mu. 3. 13. --12 To loosen, relax, dissolve; पर्यंकबंधं निबिडं बिभेद Ku. 3. 59. --13 To disclose, divulge. --14 To perplex, distract. --15 To distinguish, discriminate. --Pass. (भिद्यते) 1 To be split, rent or shivered; Mk. 5. 22; Pt. 1. 139. --2 To be divided or separated. --3 To expand, blossom, open. --4 To be loose or relaxed; प्रस्थानभिन्नां न बबंध नीविं R. 7. 9, 66. --5 To be different from (with abl.); R. 5. 37; U. 4. --6 To be destroyed. --7 To be divulged or betrayed, get abroad; षट्कर्णो भिद्यते मंत्रः &c. Pt. 1. 99. --8 To be harassed, pained or afflicted. --9 To be frightened or alarmed; Pt. 1. 102. --10 To separate oneself from, keep aloof from. --Caus. (भेदयति-ते) 1 To split, cleave, divide, tear &c. --2 To destroy, dissolve. --3 To disunite, set at variance. --4 To perplex. --5 To seduce. --Desid. (बिभित्सति-ते) To wish to break &c.
भिद् a. (At the end of comp.) Breaking, splitting; destroying &c. [] --f. 1 Breaking, splitting, dividing. --2 Difference. --3 A sort, kind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0817-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिद् स्त्री भिद्--सम्प० भावे क्विप् । १ भेदे २ विशेषकरणे च । कर्त्तरि क्विप् । ३ भेत्तरि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4671,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भिदःभिद् धातु (रुधादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: भिद् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | भिद् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भिदः 📚 ➤ चीरना, तोडना
संस्कृत: विदारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भिद् 📚cl. 7.P. Ā. (Dhātup. xix, 2) भिनत्ति, भिन्त्ते (impf. 2. 3. sg. अभिन…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें