🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:47:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भुक्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भुक्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भुक्तः

अर्थ: संरक्षण करना, पालन करना, खाना, भक्षण करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: पालनाभ्यवहारयोः · पर्याय: भक्षित, चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित

अंग्रेज़ी: to protect, to preserve, to eat, to consume

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भुक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भुज् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भुक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभुक्तःभुक्तौभुक्ताः
द्वितीयाभुक्तम्भुक्तौभुक्तान्
तृतीयाभुक्तेनभुक्ताभ्याम्भुक्तैः
चतुर्थीभुक्तायभुक्ताभ्याम्भुक्तेभ्यः
पञ्चमीभुक्तात् / भुक्ताद्भुक्ताभ्याम्भुक्तेभ्यः
षष्ठीभुक्तस्यभुक्तयोःभुक्तानाम्
सप्तमीभुक्तेभुक्तयोःभुक्तेषु
सम्बोधनहे भुक्तहे भुक्तौहे भुक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भुज् (रुधादिगण) · अर्थ: संरक्षण करना, पालन करना, खाना, भक्षण करना (पालनाभ्यवहारयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभुनक्तिभुङ्क्तःभुञ्जन्ति
मध्यमभुनक्षिभुङ्क्थःभुङ्क्थ
उत्तमभुनज्मिभुञ्ज्वःभुञ्ज्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भुनक्ति · लट् (आत्मने.): भुङ्क्ते · लिट्: बुभोज · लिट् (आत्मने.): बुभुजे · लुट्: भोक्ता · लुट् (आत्मने.): भोक्ता · लृट्: भोक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): भोक्ष्यते · लोट्: भुङ्क्तात् · लोट् (आत्मने.): भुङ्क्ताम् · लङ्: अभुनक् · लङ् (आत्मने.): अभुङ्क्त · विधिलिङ्: भुञ्ज्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): भुञ्जीत · आशीर्लिङ्: भुज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भुक्षीष्ट · लुङ्: अभौक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अभुक्त · लृङ्: अभोक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभोक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भोजन · ण्वुल्: भोजकः · तृच्: भोक्ता · ण्यत्: भोज्यः · तव्य: भोक्तव्यः · अनीयर्: भोजनीयः · क्त: भुक्तः · क्तवतु: भुक्तवान् · शतृ: भुञ्जन् · स्य-शतृ: भोक्ष्यन् · शानच्: भुञ्जानः · क्त्वा: भुक्त्वा · ल्यप्: प्रभुज्य · तुमुन्: भोक्तुम् · णमुल्: भोजम् · घञ्: भोगः · क्तिन्: भुक्ति · क्वसु: बुभुज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भुक्त
भुक्त
bhukta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भुक्त वि॰ [सं॰]
१. जो खाया गया हो । भक्षित ।
२. भोगा हुआ । उपभुक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुक्त , भुक्ति. See √ 2. भुज्.
भुक्त mfn. enjoyed, eaten, made use of, possessed &c., MBh.; Kāv. &c.
one who has eaten a meal (= भुक्त-वत्, Siddh.), Kauś.; Suśr. (cf. भुक्त-पीत)
भुक्त n. the act of eating, L.
the thing eaten or enjoyed, food, MBh. (ifc. feeding or living on Pañcat.)
the place where any person has eaten, R. (cf. Pāṇ. ii, 2, 13, Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (759,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुक्त p. p. [भुज्-कर्मणि क्त] 1 Eaten. --2 Enjoyed, used. --3 Suffered, experienced. --4 Possessed, occupied (in law). --5 Passed (as time). --क्तं 1 The act of eating or enjoying. --2 That which is eaten, food. --3 The [] place where any one has eaten. --Comp. --उच्छिष्टं, --शेषः, --समुज्झितं remnants of the food eaten, leavings of food, orts. --भोग a. {1} one who has enjoyed or suffered (anything). {2} that which has been used, enjoyed, or employed. --वृद्धिः f. the swelling of food (in the stomach). --सुप्त a. sleeping after a meal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0819-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुक्त त्रि० भुज--कर्मणि क्त । १ भक्षिते २ कृतभोगे च भुक्तं भोग्यं रवेस्त्यजेत्” नील० ता० । भावे--क्त । ३ भक्षणे न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4674,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुक्तं, त्रि, (भुज् + कर्म्मणि क्तः ।) भक्षितम् । इत्यमरः । ३ । २ । ११ ॥ (यथा, मनुः । २ । ५५ । “पूजितं ह्यशनं नित्यं बलमूर्ज्जञ्च यच्छति । अपूजितन्तु तद्भुक्तमुभयं नाशयेदिदम् ॥” उपभुक्तम् । यथा, रघुः । ४ । ७ । “मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः । तथाप्यनन्यपूर्व्वेव तस्मिन्नासीद्वसुन्धरा ॥” भावे क्तः ।) भक्षणे, क्ली । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, रामायणे । २ । ५८ । १२ । “आसितं शयितं भुक्तं सूत ! रामस्य कीर्त्तय । जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-517-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भुक्त" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भुक्तःभुक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भुज् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भुक्तः 📚 ➤ संरक्षण करना, पालन करना, खाना, भक्षण करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: पालनाभ्यवहारयोः · पर्याय: भक्षित, चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भुक्त 📚जो खाया गया हो । भक्षित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भुक्त
खाया हुआ (३.१.११०) — अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, क्षेपिष्ठ, क्षोदिष्ठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भुक्तः: भुज् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें