🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:54:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भुग्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भुग्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भुग्न

अर्थ: वक्र होना, टेढ़ा होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: कौटिल्ये · पर्याय: अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुञ्चित

अंग्रेज़ी: to bend,to curve,to be crooked

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भुग्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भुज् + क्त
  2. भुग्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भुज् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भुग्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभुग्नःभुग्नौभुग्नाः
द्वितीयाभुग्नम्भुग्नौभुग्नान्
तृतीयाभुग्नेनभुग्नाभ्याम्भुग्नैः
चतुर्थीभुग्नायभुग्नाभ्याम्भुग्नेभ्यः
पञ्चमीभुग्नात् / भुग्नाद्भुग्नाभ्याम्भुग्नेभ्यः
षष्ठीभुग्नस्यभुग्नयोःभुग्नानाम्
सप्तमीभुग्नेभुग्नयोःभुग्नेषु
सम्बोधनहे भुग्नहे भुग्नौहे भुग्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भुज् (तुदादिगण) · अर्थ: वक्र होना, टेढ़ा होना (कौटिल्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभुजतिभुजतःभुजन्ति
मध्यमभुजसिभुजथःभुजथ
उत्तमभुजामिभुजावःभुजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भुजति · लिट्: बुभोज · लुट्: भोक्ता · लृट्: भोक्ष्यति · लोट्: भुजतात् · लङ्: अभुजत् · विधिलिङ्: भुजेत् · आशीर्लिङ्: भुज्यात् · लुङ्: अभौक्षीत् · लृङ्: अभोक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भोजन · ण्वुल्: भोजकः · तृच्: भोक्ता · ण्यत्: भोज्यः · तव्य: भोक्तव्यः · अनीयर्: भोजनीयः · क्त: भुग्नः · क्तवतु: भुग्नवान् · शतृ: भुजन् · स्य-शतृ: भोक्ष्यन् · क्त्वा: भुक्त्वा · ल्यप्: प्रभुज्य · तुमुन्: भोक्तुम् · णमुल्: भोजम् · घञ्: भोगः · क्तिन्: भुक्ति · क्वसु: बुभुज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भुग्न
भुग्न
bhugna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
टूटा/टेढ़ा (3.1.90) रुग्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भुग्न वि॰ [सं॰]
१. टेढा़ । वक्र ।
२. रोगी । रुग्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुग्न See √ 1. भुज्.
भुग्न mfn. bent, curved, crooked, distorted, ĀśvGṛ.; MBh. &c.
furrowed (as the brows), Kāvyād.
forced aside, Prab.
bent down, cowed, disheartened, Kathās.
N. of the Saṃdhi of ओ and औ before non-labial vowels, RPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (759,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुग्न p. p. 1 Bent, bowed, stooping; as in वायुभुग्न, रुजाभुग्न &c. --2 Crooked, curved; Bk. 11. 8; V. 4. 32. --3 Broken (for भग्न).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0819-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुग्न त्रि० भुज--मोटने क्त । रोगादिना कुटिलीकृते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4675,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुग्नः, त्रि, (भुज मोटने + क्तः । “ओदितश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति निष्ठातस्य नः ।) रोगा- दिना कुटिलीकृतः । तत्पर्य्यायः । रुग्नः २ । इत्यमरः । ३ । १ । ९१ ॥ वक्रः । इति भुज- धात्वर्थदर्शनात् । (यथा, -- “साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी । अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्द्ध्वपर्व्वास्थिरुग्भ्रमः ॥” इति वाभटे निदानस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥ यथा, च भट्टिः । ११ । ८ । “पीने भटस्योरसि वीक्ष्य भुग्नां स्तनुत्वचः पाणिरुहान् सुभध्या ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-518-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भुग्न" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भुग्नभुग्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भुज् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: भुग्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भुज् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भुग्न 📚 ➤ वक्र होना, टेढ़ा होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: कौटिल्ये · पर्याय: अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुञ्चित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भुग्न 📚टेढा़ । वक्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भुग्न
टेढ़ा (३.१.७०) — अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, नत, आविद्ध, कुटिल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भुग्न: भुज् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें