🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:16:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भूचाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भु+उचाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भु

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (ifc.) = 2 भू, becoming being existing, produced (cf. अग्नि-, प्र-भु &c.)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभुभुनीभूनि
द्वितीयाभुभुनीभूनि
तृतीयाभुनाभुभ्याम्भुभिः
चतुर्थीभुने / भवेभुभ्याम्भुभ्यः
पञ्चमीभुनः / भोःभुभ्याम्भुभ्यः
षष्ठीभुनः / भोःभुनोः / भ्वोःभूनाम्
सप्तमीभुनि / भौभुनोः / भ्वोःभुषु
सम्बोधनहे भु / हे भोहे भुनीहे भूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

उचाल

अर्थ: पालना, बढ़ाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: भृतौ

अंग्रेज़ी: to foster,to bring up, to cherish

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चल् + अच्
  2. चाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चाल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचालम्चालेचालानि
द्वितीयाचालम्चालेचालानि
तृतीयाचालेनचालाभ्याम्चालैः
चतुर्थीचालायचालाभ्याम्चालेभ्यः
पञ्चमीचालात् / चालाद्चालाभ्याम्चालेभ्यः
षष्ठीचालस्यचालयोःचालानाम्
सप्तमीचालेचालयोःचालेषु
सम्बोधनहे चालहे चालेहे चालानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चल् (चुरादिगण) · अर्थ: पालना, बढ़ाना (भृतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचालयतिचालयतःचालयन्ति
मध्यमचालयसिचालयथःचालयथ
उत्तमचालयामिचालयावःचालयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चालयति · लट् (आत्मने.): चालयते · लिट्: चालयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): चालयाञ्चक्रे · लुट्: चालयिता · लुट् (आत्मने.): चालयिता · लृट्: चालयिष्यति · लृट् (आत्मने.): चालयिष्यते · लोट्: चालयतात् · लोट् (आत्मने.): चालयताम् · लङ्: अचालयत् · लङ् (आत्मने.): अचालयत · विधिलिङ्: चालयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): चालयेत · आशीर्लिङ्: चाल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चालयिषीष्ट · लुङ्: अचीचलत् · लुङ् (आत्मने.): अचीचलत · लृङ्: अचालयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचालयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चालन · ण्वुल्: चालकः · तृच्: चालयिता · यत्: चाल्यः · तव्य: चालयितव्यः · अनीयर्: चालनीयः · क्त: चालितः · क्तवतु: चालितवान् · शतृ: चालयन् · स्य-शतृ: चालयिष्यन् · शानच्: चालयमानः · क्त्वा: चालयित्वा · ल्यप्: प्रचाल्य · तुमुन्: चालयितुम् · णमुल्: चालम् · क्तिन्: चाल्ति · क्वसु: चालयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भु
भु
bhu
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भु mfn. (ifc.) = 2. भू, becoming being existing, produced (cf. अग्नि-, प्र-भु &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (759,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भुभु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
उचालचाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चल् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: चाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चल् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भु 📚 ➤ (ifc.) = 2 भू, becoming being existing, produced (cf. अग्नि-, प्र-भु &c.) (अंग्रेज़ी कोश)

उचाल 📚 ➤ पालना, बढ़ाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: भृतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भु 📚mfn. (ifc.) = 2. भू, becoming being existing, produced (cf. अग्नि-, प्…🔵
चाल 📚गति । गमन । चलने की क्रिया । जैसे— इस गाड़ी की चाल बहुत धीमी है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
भूचालभु + उचालदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उचाल: उत् + चल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें