🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:26:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भोजनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भोजनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भोजनीय

अर्थ: भक्षणीय, खाने योग्य

संस्कृत: कौटिल्ये

अंग्रेज़ी: to bend,to curve,to be crooked

व्युत्पत्ति: भुज्+अनीयर् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भोजनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भुज् + अनीयर्
  2. भोजनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भुज् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भोजनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभोजनीयःभोजनीयौभोजनीयाः
द्वितीयाभोजनीयम्भोजनीयौभोजनीयान्
तृतीयाभोजनीयेनभोजनीयाभ्याम्भोजनीयैः
चतुर्थीभोजनीयायभोजनीयाभ्याम्भोजनीयेभ्यः
पञ्चमीभोजनीयात् / भोजनीयाद्भोजनीयाभ्याम्भोजनीयेभ्यः
षष्ठीभोजनीयस्यभोजनीययोःभोजनीयानाम्
सप्तमीभोजनीयेभोजनीययोःभोजनीयेषु
सम्बोधनहे भोजनीयहे भोजनीयौहे भोजनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भुज् (तुदादिगण) · अर्थ: वक्र होना, टेढ़ा होना (कौटिल्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभुजतिभुजतःभुजन्ति
मध्यमभुजसिभुजथःभुजथ
उत्तमभुजामिभुजावःभुजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भुजति · लिट्: बुभोज · लुट्: भोक्ता · लृट्: भोक्ष्यति · लोट्: भुजतात् · लङ्: अभुजत् · विधिलिङ्: भुजेत् · आशीर्लिङ्: भुज्यात् · लुङ्: अभौक्षीत् · लृङ्: अभोक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भोजन · ण्वुल्: भोजकः · तृच्: भोक्ता · ण्यत्: भोज्यः · तव्य: भोक्तव्यः · अनीयर्: भोजनीयः · क्त: भुग्नः · क्तवतु: भुग्नवान् · शतृ: भुजन् · स्य-शतृ: भोक्ष्यन् · क्त्वा: भुक्त्वा · ल्यप्: प्रभुज्य · तुमुन्: भोक्तुम् · णमुल्: भोजम् · घञ्: भोगः · क्तिन्: भुक्ति · क्वसु: बुभुज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भोजनीय
भोजनीय
bhojanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भोजनीय १ वि॰ [सं॰]
१. भोजन करने योग्य । खाने योग्य । जो खाया जा सके ।
२. खिलाए जाने योग्य । पोषणीय ।
भोजनीय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] खाना । भोजन । आहार [को॰] । यौ॰—भोजनीयमृत = अधिक भोजन करने से मृत । जो अजीर्ण रोग से मरा हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भोजनीय See p. 767.
भोजनीय mfn. to be eaten, eatable (see n.)
(fr. Caus.) to be fed, to be made to eat, Mn.; MārkP.
one to whom enjoyment is to be afforded or service to be done, Nir.
भोजनीय n. food (esp. what is not masticated, as opp. to खादनीय), MBh.; Divyāv.
sea salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (760,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भोजनीय a. [भुज् अनयिर्] Eatable, edible. --यं Food.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भोजनीयभोजनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भुज् + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: भोजनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भुज् + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भोजनीय 📚 ➤ भक्षणीय, खाने योग्य
संस्कृत: कौटिल्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भोजनीय 📚भोजन करने योग्य । खाने योग्य । जो खाया जा सके🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भोजनीय: भुज् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.४ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें