🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भ्रमः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भ्रमः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भ्रमः

अर्थ: अस्थिर होना, भ्रमण करना

संस्कृत: अनवस्थाने

अंग्रेज़ी: to be unsteady,to wander to roam

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भ्रम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. भ्रम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भ्रम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. भ्रम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भ्रम् (दिवादिगण) · अर्थ: अस्थिर होना, भ्रमण करना (अनवस्थाने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभ्रमत् / अभ्रमद् / अभ्राम्यत् / अभ्राम्यद्अभ्रमताम् / अभ्राम्यताम्अभ्रमन् / अभ्राम्यन्
मध्यमअभ्रमः / अभ्राम्यःअभ्रमतम् / अभ्राम्यतम्अभ्रमत / अभ्राम्यत
उत्तमअभ्रमम् / अभ्राम्यम्अभ्रमाव / अभ्राम्यावअभ्रमाम / अभ्राम्याम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भ्रमति · लिट्: बभ्राम · लुट्: भ्रमिता · लृट्: भ्रमिष्यति · लोट्: भ्रमतात् · लङ्: अभ्रमत् · विधिलिङ्: भ्रमेत् · आशीर्लिङ्: भ्रम्यात् · लुङ्: अभ्रमत् · लृङ्: अभ्रमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भ्रमण · ण्वुल्: भ्रमकः · तृच्: भ्रमिता · यत्: भ्रम्यः · तव्य: भ्रमितव्यः · अनीयर्: भ्रमणीयः · क्त: भ्रान्तः · क्तवतु: भ्रान्तवान् · शतृ: भ्राम्यन् · स्य-शतृ: भ्रमिष्यन् · क्त्वा: भ्रान्त्वा · ल्यप्: प्रभ्रम्य · तुमुन्: भ्रमितुम् · णमुल्: भ्रमम् · घञ्: भ्रमः · क्तिन्: भ्रान्ति · क्वसु: भ्रेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भ्रम्
भ्रम्
bhram
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
जल निकलने के मार्ग (1.10.7) जलनिर्गम
घूमना (3.2.9) भ्रमि
विभ्रम (3.3.150)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रम् cl. 1. P. (Dhātup. xx, 20) भ्रमति (ep. also ˚ते) and cl. 4. P. (xxvi, 96), भ्राम्यति or भ्रम्यति (Pot. भ्रम्यात्, PārGṛ.; pf. बभ्राम, 3. pl. बभ्रमुः or भ्रेमुः, MBh.; Kāv. &c.; fut. भ्रमिता Gr.; भ्रमिष्यति, MBh.; aor. अभ्रमीत्, ib.; inf. भ्रमितुम् or भ्रान्तुम्, MBh.; Kāv. &c.; ind.p. भ्रमित्वा, भ्रान्त्वा, -भ्राम्य or -भ्रम्य, ib.), to wander or roam about, rove, ramble (with देशम्, to wander through or over a country; with भिक्षाम्, go about begging), MBh.; Kāv. &c.; to fly about (as bees), Kāv.; Var.; to roll about (as the eyes), Kāvyād.; to wag (as the tongue), ŚārṅgP.; to quiver (as the fetus in the womb), BhP.; to move to and fro or unsteadily, flicker, flutter, reel, totter, ŚBr.; Kālid.; Pur.; to move round, circulate, revolve (as stars), MBh.; Hariv.; Sūryas.; to spread, be current (as news), Daś.; to waver, be perplexed, doubt, err, Bhag.; Pur.; Siddh. : Pass. aor. अभ्रामि (impers., with ते, ‘you have wandered or roamed about’), R. : Caus. भ्रामयति or भ्रमयति (mc. also ˚ते; aor. अबिभ्रमत्: Pass. भ्राम्यते or भ्रम्यते), to cause to wander or roam, drive or move about, agitate, MBh.; Kāv. &c.; (with पटहम् or ˚ह-घोषणाम्), to move a drum about, proclaim by beat of drum, Kathās.; to cause to move or turn round or revolve, swing, brandish, Up.; MBh.; Kāv. &c.; to drive through (acc.) in a chariot, Cat.; to disarrange, Kauś.; to cause to err, confuse, Hariv.; MārkP.; to move or roam about (aor. अबिभ्रमत् ; B. अबभ्रमत्), R. : Desid. बिभ्रमिषति Gr.: Intens. बम्भ्रमीति, बम्भ्रम्यते (also with pass. meaning) and बम्भ्रान्ति (only Gr.), to roam about repeatedly or frequently, wander through, circumambulate, Hariv.; Var.; Śatr.
भ्रम् [cf. Gk. βρέμω; Lat. fremere; Germ. brëmen, brimmen, brummen; Eng. brim, brim-stone.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (769,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रम् {c1c} {c4c} P. (भ्रमति, भ्रम्यति, भ्राम्यति, बभ्राम, अभ्रमत्, अभ्रमीत्, भ्रमिष्यति, भ्रमितुं, भ्रांत) 1 To roam or wander about, move or go about, rove, ramble (fig. also); भ्रमति भुवने कंदर्पाज्ञा Māl. 1. 17; मनो निष्ठाशून्यं भ्रमति च किमप्यालिखति च 31; oft. with acc. of place; भुवं बभ्राम Dk.; दिग्मंडलं भ्रमसि मानस चापलेन Bh. 3. 77; so भिक्षां भ्रम् ‘to go about begging’. --2 To turn or whirl round, revolve, move round or in a circle; सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने Bh. 2. 95; भ्रमता भ्रमरेण Gīt. 3. --3 To go astray, stray, swerve, deviate. --4 To spread, prevail, be current of afloat; अभ्रमच्च पौरजानपदेष्वियं वार्ता Dk. --5 To totter, reel, stagger, be in doubt or suspense, waver; Māl. 5. 20. --6 To err, be in error or mistake, be mistaken; आभरणकारस्तु तालव्य इति बभ्राम. --7 To flicker, flutter, quiver, move unsteadily; चक्षुर्भ्राम्यति Pt. 4. 78. --8 To surround. --Caus. (भ्रमयति-ते or भ्रामयति-ते) 1 To cause to rove or wander, cause to revolve or turn round, whirl round; भ्रमय जलदानंभोगर्भान् Māl. 9. 41. --2 To cause to err, delude, mislead, perplex, confuse, embarrass, cause to reel or stagger; विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च U. 1. 36. --3 To wave, brandish, [] vibrate; लीलारविंदं भ्रमयांचकार R. 6. 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भ्रमःभ्रम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: भ्रम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भ्रम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भ्रमः 📚 ➤ अस्थिर होना, भ्रमण करना
संस्कृत: अनवस्थाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भ्रम् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xx, 20) भ्रमति (ep. also ˚ते) and cl. 4. P. (xxvi, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें