🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:19:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मंदीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मम्+दि+ईर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मम्

अर्थ: काल

व्युत्पत्ति: मा + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. म (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. म (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. म (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — म (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामःमौमाः
द्वितीयामम्मौमान्
तृतीयामेनमाभ्याम्मैः
चतुर्थीमायमाभ्याम्मेभ्यः
पञ्चमीमात् / माद्माभ्याम्मेभ्यः
षष्ठीमस्यमयोःमानाम्
सप्तमीमेमयोःमेषु
सम्बोधनहे महे मौहे माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

दि

अर्थ: शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शोधने

अंग्रेज़ी: to purify,to cleanse

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  2. दय (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादाःदौदाः
द्वितीयादाम्दौदः
तृतीयादादाभ्याम्दाभिः
चतुर्थीदेदाभ्याम्दाभ्यः
पञ्चमीदःदाभ्याम्दाभ्यः
षष्ठीदःदोःदाम्
सप्तमीदिदोःदासु
सम्बोधनहे दाःहे दौहे दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दै (भ्वादिगण) · अर्थ: शुद्ध करना (शोधने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदायतिदायतःदायन्ति
मध्यमदायसिदायथःदायथ
उत्तमदायामिदायावःदायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दायति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दायतात् · लङ्: अदायत् · विधिलिङ्: दायेत् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दायन् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

ईर

अर्थ: फेंकना

संस्कृत: क्षेपे

अंग्रेज़ी: to throw

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईर् (चुरादिगण) · अर्थ: फेंकना (क्षेपे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईरतात् / ईरताद् / ईरतु / ईरयतात् / ईरयताद् / ईरयतुईरताम् / ईरयताम्ईरन्तु / ईरयन्तु
मध्यमईर / ईरतात् / ईरताद् / ईरय / ईरयतात् / ईरयताद्ईरतम् / ईरयतम्ईरत / ईरयत
उत्तमईरयाणि / ईराणिईरयाव / ईरावईरयाम / ईराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ईरति · लट् (आत्मने.): ईरयते · लिट्: ईरयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ईरयाञ्चक्रे · लुट्: ईरयिता · लुट् (आत्मने.): ईरयिता · लृट्: ईरयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ईरयिष्यते · लोट्: ईरतात् · लोट् (आत्मने.): ईरयताम् · लङ्: ऐरत् · लङ् (आत्मने.): ऐरयत · विधिलिङ्: ईरयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ईरयेत · आशीर्लिङ्: ईर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईरयिषीष्ट · लुङ्: ऐरिरत् · लुङ् (आत्मने.): ऐरिरत · लृङ्: ऐरयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): ऐरयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईरण · ण्वुल्: ईरकः · तृच्: ईरिता · यत्: ईर्यः · ण्यत्: ईर्यः · तव्य: ईरितव्यः · अनीयर्: ईरणीयः · क्त: ईरितः · क्तवतु: ईरितवान् · शतृ: ईरन् · स्य-शतृ: ईरिष्यन् · शानच्: ईरयमाणः · क्त्वा: ईरित्वा · ल्यप्: प्रेर्य · तुमुन्: ईरितुम् · णमुल्: ईरम् · घञ्: ईरः · क्तिन्: ईर्ति · क्वसु: ईराम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — म
म
ma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
म हिंदी वर्णमाला का पचीसवाँ व्यंजन और प वर्ग का अंतिम वर्ण । इसका उच्चारण स्थान होंठ और नासिका है । जिह्वा के अगले भाग का दोनों होठों से स्पर्श होने पर इसका उच्चारण होता है । यह स्पर्श और अनुनासिक वर्ण हे । इसके उच्चारण में संवार, नादघोष और अल्पप्राण प्रयत्न लगते हैं । प, फ, ब और भ इसके सवर्ण हैं ।
म १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव ।
२. चंद्रमा ।
३. ब्रह्मा ।
४. यम । ५ समय ।
६. विष । जहर ।
७. मधुसूदन ।
८. छंदःशास्त्र में एक गण । मगण ।
९. संगीत में एक स्वर । मध्यम ।
१०. जल । पानी (को॰) । सौभाग्य । प्रसन्नता (को॰) ।
म पु २ अव्य॰ [हिं॰ महँ] दे॰ में । उ॰—ठाढ़ि जो हौं बाट म, साहेब चलि आवो ।—धरम॰ श॰, पृ॰ २३ ।
म ३ अव्य॰ [सं॰ मा] न । नहीं । उ॰—कवि भ्रम भमर म सोचकर, सिमरि नाम अभिराम ।—रा॰ रू, पृ॰ १ ।
म संज्ञा पुं॰ [सं॰] क्षांति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. म the labial nasal.
2. म m. (in prosody) a molossus.
3. म base of the 1st pers. pron. in acc. sg. माम् or मा
instr. मया
dat. मह्यम् or मे
abl. मत् or मद्
gen. मम or मे (for the enclitic forms, cf. Pāṇ. viii, 1, 22 &c.)
म [cf. s. मद्; Zd. ma; Gk. ἐ-μέ, μέ, Lat. me, mihi &c.]
4. म (connected with √ 3. मा) m. time, L.
poison, L.
a magic formula, L.
(in music) N. of the 4th note of the scale (abbreviated for मध्यम)
the moon, L.
N. of various gods (of Brahmā, Viṣṇu, Śiva, and Yama), L.
म n. happiness, welfare, L.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (771,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मः 1 Time. --2 Poison. --3 A magical formula. --4 The moon. --5 N. of Brahman. --6 Of Viṣṇu. --7 Of Śiva. --8 Of Yama. --9 (In prosody) A syllabic foot (गण) consisting of three long syllables. --10 N. of the fifth (मध्यम) note in music. --मं 1 Water. --2 Happiness, welfare.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0830-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
म पु० मा--क । १ शिवे २ चन्द्रे ३ चतुर्मुखे ब्रह्मणि एकाक्ष० । ४ यमे ५ समये ६ विषे ७ विष्णौ च मेदि० । छन्दःशास्त्रोक्ते ८ त्रिगुरुके गणे “मो भूमिस्त्रिगुरुः श्रियं दिशति यः” वृ० र० टी० । तस्य देवता भूमिः काव्यादौ प्रथमप्रयोगे श्रीलाभः फलम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4712,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
म मकारः । स तु पञ्चविंशतितमव्यञ्जनवर्णः । अस्योच्चारणस्थानमोष्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (“उपूपध्मानीयानामोष्ठौ ।” इति सिद्धान्त- कौमुदी ॥) अस्य स्वरूपं यथा, -- “मकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! स्वयं परमकुण्डली । तरुणादित्यसङ्काशं चतुर्व्वर्गप्रदायकम् ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ।” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयाक्षरैः) अस्य लेखनप्रकारः । यथा, -- “ऊर्द्ध्वाधःक्रमतो रेखा वामे वक्रा तु कुण्डली । पुनश्चाधोगता सैव तत ऊर्द्ध्वगता पुनः । ब्रह्मा शम्भुश्च विष्णुश्च क्रमशस्तासु तिष्ठति ॥” अस्य ध्यानं यथा, -- “कृष्णां दशभुजां भीमां पीतलोहितलोचनाम् । कृष्णाम्बरधरां नित्यां धर्म्मकामार्थमोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा मकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तत्प्रणाममन्त्रो यथा, -- “त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं हृदिस्थं प्रणमाम्यहम् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ तस्य नामानि । “मः काली क्लेशितः काला महाकालो महान्तकः । वैकुण्ठो वसुधा चन्द्री रविः पुरुषराजकः ॥ कालभद्रो जया मेधा विश्वदा दीप्तसंज्ञकः । जठरञ्च भ्रमा मानं लक्ष्मीर्मातोग्रबन्धनौ ॥ विषं शिवो महावीरः शशिप्रभा जनेश्वरः । प्रमत्तः प्रियसू रुद्रः सर्व्वाङ्गो वह्निमण्डलम् । मातङ्गमालिनी बिन्दुः श्रवणा भरथो वियत् ॥” ३६ ॥ इति तन्त्रोक्तवर्णाभिधानम् ॥
मः, पुं, (माति निर्म्माति जगदिति । मा + कः ।) शिवः । चन्द्रमाः । ब्रह्मा । इत्येकाक्षरकोषः ॥ यमः । समयः । विषम् । मधुसूदनः । इति मेदिनी । मे, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-561-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मम्म (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: म (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | म (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
दिदा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: दय (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्
ईरईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मम् 📚 ➤ काल

दि 📚 ➤ शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शोधने

ईर 📚 ➤ फेंकना
संस्कृत: क्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दा 📚सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादि🟠🔵🟣🟢🟤
ईर् 📚cl. 2. Ā. ईर्ते (3. pl. ईरते, AV.; RV.), ईरं-चक्रे, ईरिष्यति, ऐरिष्ट…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मंदीरमम् + दिअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)
मंदीरदि + ईरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मम्: मा + क (कोश-व्युत्पत्ति)
  • दि: दै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें