🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:52:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मघवान्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मघवान्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मघवान्

अर्थ: इन्द्र

संस्कृत: इन्द्रः · पर्याय: इन्द्र, मरुत्वत्, बिडौजस्, पाकशासन, वृद्धश्रवस्

अंग्रेज़ी: Lord Indra

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मघवन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मघवत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मघव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मघवन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामघवा / मघवान्मघवन्तौ / मघवानौमघवन्तः / मघवानः
द्वितीयामघवन्तम् / मघवानम्मघवन्तौ / मघवानौमघवतः / मघोनः
तृतीयामघवता / मघोनामघवद्भ्याम् / मघवभ्याम्मघवद्भिः / मघवभिः
चतुर्थीमघवते / मघोनेमघवद्भ्याम् / मघवभ्याम्मघवद्भ्यः / मघवभ्यः
पञ्चमीमघवतः / मघोनःमघवद्भ्याम् / मघवभ्याम्मघवद्भ्यः / मघवभ्यः
षष्ठीमघवतः / मघोनःमघवतोः / मघोनोःमघवताम् / मघोनाम्
सप्तमीमघवति / मघोनिमघवतोः / मघोनोःमघवत्सु / मघवसु
सम्बोधनहे मघवन्हे मघवन्तौ / हे मघवानौहे मघवन्तः / हे मघवानः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मघवन्
मघवन्
maghavan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मघ—वन् (मघ-), mfn. (middle stem मघ-वत् [which may be used throughout], weak stem मघोन्; nom. m. मघवा or ˚वान् f. मघोनी or मघवती [Vop.]; n. मघवत्; nom. pl. m. once मघोनस्; cf. Pāṇ. vi, 4, 128; 133), possessing or distributing gifts, bountiful, liberal, munificent (esp. said of Indra and other gods, but also of institutors of sacrifices who pay the priests and singers), RV.; AV.; TS.; ŚBr.; Up.
मघ—वन् m. N. of Indra (also pl. ˚वन्तः), MBh.; Kāv. &c.
of a Vyāsa or arranger of the Purāṇas, Cat.
of a Dānava, Hariv.
of the 3rd Cakra-vartin in Bhārata, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (772,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मघवन् a. [मह्-पूजायां कनिन् नि˚ हस्य घः वुगागमश्च Uṇ. 1. 156] Liberal, munificent. --m. (Nom. sing. मघवा; acc. pl. मघोनः) 1 N. of Indra; दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवं R. 1. 26, 3. 46; Ki. 3. 52; Ku. 3. 1. --2 An owl (पेचक). --3 N. of Vyāsa,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0830-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मघवन्(त्) पु० मह--कनिन् नि० हस्य घः “मथवा बहुलम्” पा० वा तृच् । १ इन्द्रे अमरः २ तन्नामनामके पेचके च । तृचि मघवान् अतृचि मघवा । एवं मघ- वानौ मघवन्तावित्यादिरूपद्वयम् । भत्वे अन्नन्तस्य सम्प्र० । मघोनः तृजन्तस्य न मघवतः इत्यादि ङीपि मघोनी मघवतीत्यादि तद्धिते न सम्प्र० । माघवनम् इत्यादि भाष्ये तु मघशब्दात् मतुपिरूपं साधयित्वा शब्दान्तर- मित्युक्त्वा न तृजित्युक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4713,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मघवान्मघवन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मघवत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मघव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मघवान् 📚 ➤ इन्द्र
संस्कृत: इन्द्रः · पर्याय: इन्द्र, मरुत्वत्, बिडौजस्, पाकशासन, वृद्धश्रवस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मघवन् 📚(मघ-), mfn. (middle stem मघ-वत् [which may be used throughout], weak…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬