🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:14:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मच

अर्थ: गर्व करना, दुराचारी होना, पीसना, कूटना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: कल्कने कथने च

अंग्रेज़ी: to boast, to be egoistic, to cheat, to tear off, to powder, to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मच् + अच्
  2. मच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मच् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामचःमचौमचाः
द्वितीयामचम्मचौमचान्
तृतीयामचेनमचाभ्याम्मचैः
चतुर्थीमचायमचाभ्याम्मचेभ्यः
पञ्चमीमचात् / मचाद्मचाभ्याम्मचेभ्यः
षष्ठीमचस्यमचयोःमचानाम्
सप्तमीमचेमचयोःमचेषु
सम्बोधनहे मचहे मचौहे मचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मच् (भ्वादिगण) · अर्थ: गर्व करना, दुराचारी होना, पीसना, कूटना (कल्कने कथने च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममचतेमचेतेमचन्ते
मध्यममचसेमचेथेमचध्वे
उत्तममचेमचावहेमचामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मचते · लिट् (आत्मने.): मेचे · लुट् (आत्मने.): मचिता · लृट् (आत्मने.): मचिष्यते · लोट् (आत्मने.): मचताम् · लङ् (आत्मने.): अमचत · विधिलिङ् (आत्मने.): मचेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मचिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमचिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अमचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मचन · ण्वुल्: माचकः · तृच्: मचिता · ण्यत्: माच्यः · तव्य: मचितव्यः · अनीयर्: मचनीयः · क्त: मचितः · क्तवतु: मचितवान् · शानच्: मचमानः · क्त्वा: मचित्वा · ल्यप्: प्रमच्य · तुमुन्: मचितुम् · णमुल्: माचम् · घञ्: माकः · क्तिन्: मक्ति · क्वसु: मेचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मच
मच
maca
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मच दम्भे शाठ्ये च अक० भ्वा० आ० सेट् । मचते अमचिष्ट मेचे ।
मच उच्चताकरणे धारणे पूजायां च सक० दीप्तौ अक० भ्वा० आत्म० सेट् इदित् । मञ्चते अमञ्चिष्ट । मञ्च्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4715,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मच, इ ङ उच्छ्रायधृत्यर्च्चाभाःसु । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-धृतौ अर्च्चायाञ्च सक०-दीप्तौ उच्चीभावे च अक०-सेट् ।) इ मञ्च्यते । ङ मञ्चते । उच्छ्राय उच्चीभावः । इति दुर्गादासः ॥
मच, ङ च कल्कने । दम्भे । शाठ्ये । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-दम्भे शाठ्ये च । अक०-कल्कने-सक०-सेट् ।) कल्कनमिति कल्कं करोतीति ञौ रूपं चूर्णीकरणमित्यर्थः । ङ मचते तण्डुलं शिला चकारात् मचि ङ । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-567-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मचमच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मच् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: मच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मच् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मच 📚 ➤ गर्व करना, दुराचारी होना, पीसना, कूटना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: कल्कने कथने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मच 📚दम्भे शाठ्ये च अक० भ्वा० आ० सेट् । मचते अमचिष्ट मेचे🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मच: मच् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें