🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:57:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मथ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मथ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मथ

अर्थ: मथना, विचार करना, मनन करना

संस्कृत: विलोडने

अंग्रेज़ी: to churn, to think, to meditate, to ponder

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मथ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. मथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. मथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मथ् (भ्वादिगण) · अर्थ: मथना, विचार करना, मनन करना (विलोडने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममथतात् / मथताद् / मथतुमथताम्मथन्तु
मध्यममथ / मथतात् / मथताद्मथतम्मथत
उत्तममथानिमथावमथाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मथति · लिट्: ममाथ · लुट्: मथिता · लृट्: मथिष्यति · लोट्: मथतात् · लङ्: अमथत् · विधिलिङ्: मथेत् · आशीर्लिङ्: मथ्यात् · लुङ्: अमथीत् · लृङ्: अमथिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मथन · ण्वुल्: माथकः · तृच्: मथिता · ण्यत्: माथ्यः · तव्य: मथितव्यः · अनीयर्: मथनीयः · क्त: मथितः · क्तवतु: मथितवान् · शतृ: मथन् · स्य-शतृ: मथिष्यन् · क्त्वा: मथित्वा · ल्यप्: प्रमथ्य · तुमुन्: मथितुम् · णमुल्: माथम् · घञ्: माथः · क्तिन्: मत्ति · क्वसु: मेथिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मथ्
मथ्
math
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मथ् or मन्थ् (q.v.) cl. 1. 9. P. (Dhātup. xx, 18; iii, 5 and xxxi, 40) मथति, मन्थति, मथ्नाति (Ved. and ep. also Ā. मथते, मन्थते and मथ्नीते; Impv. मथ्नध्वम्, MBh.; pf. ममाथ, AV.; 3. pl. ममथुः, Vop.; मेथुः, मेथिरे, Br.; ममन्थ, ˚न्थुः, MBh.; aor. मथीत्, RV.; अमन्थिष्टाम्, ib.; अमथिषत, Br.; fut. मथिष्यति, ˚ते; मन्थिष्यति, Br. &c.; मथिता, MBh.; inf. मथितुम्, MBh. &c.; ˚तोस्, Br.; मन्थितवै, MaitrS.; ind.p. मथित्वा, -मथ्य, Br. &c.; मन्थित्वा, Pāṇ. i, 2, 33; -मन्थ्य and -माथम्, MBh. &c.), to stir or whirl round, RV. &c. &c.; (with अग्निम्), to produce fire by rapidly whirling round or rotating a dry stick (अरणि) in another dry stick prepared to receive it, ib.; (with अरणिम्), to rotate the stick for producing fire, MBh.; Kāv.; Pur.; (with ऊरुम्, हस्तम् &c.), to use friction upon any part of the body with the object of producing offspring from it, Hariv.; BhP.; to churn (milk into butter), produce by churning, TS. &c. &c. (also with two acc., e.g. सुधां क्षीर-निधिम् मथ्नाति, ‘he churns nectar out of the ocean of milk’, Siddh. on Pāṇ. i, 4, 51); to mix, mingle, Suśr.; to stir up, shake, agitate, trouble disturb, afflict, distress, hurt, destroy, AV. &c. &c.: Pass. मथ्यते (ep. also ˚ति), to be stirred up or churned &c., RV. &c. &c.: Caus. मन्थयति (Lāṭy.), माथयति or मथयति (MBh.), to cause to be stirred up or churned &c.: Desid. मिमथिषति, मिमन्थिषति Gr.: Intens. मामथ्यते, मामन्त्ति &c., ib. [cf. Gk. μίνθη; Lat. mentha, menta; Lit. mentùrė; Germ. minza, Minze; Angl.Sax. minte; Eng. mint.]
2. मथ् mfn. (ifc.) destroying, a destroyer (cf. मधुमथ्)
मथ् m. See मथिन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (777,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मथ् See मंथ्.
मंथ्, मथ् {c1c} {c9c} P. (मंथति, मथति, मथ्नाति, मथित; pass. मथ्यते) 1 To churn, produce by churning; (oft. with two acc.). सुधां सागरं ममंथुः or देवासुरैरमृ नमंबुनिधिर्ममंथे Ki. 5. 30. --2 To agitate, shake, stir round or up, turn up and down; (fig. also); तस्मात् समुद्रादिव मथ्यमानात् R. 16. 79. --3 (a) To crush, grind. (b) To grind down, oppress, afflict, trouble, distress sorely; मन्मथो मां मथ्नन्निजनाम सान्वयं करोति Dk.; जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं बान्यरूपां Me. 83. --4 To hurt, injure. --5 To destroy, kill, annihilate, crush down; मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात् Ve. 1. 15; अमंथीच्च परानीकं Bk. 15. 46; 14. 36. --6 To tear off, dislocate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मथमथ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | मथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मथ 📚 ➤ मथना, विचार करना, मनन करना
संस्कृत: विलोडने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मथ् 📚or मन्थ् (q.v.) cl. 1. 9. P. (Dhātup. xx, 18; iii, 5 and xxxi, 40) मथ…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें