🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:18:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मध्यम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मध्यम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मध्यम

अर्थ: बीच में स्थित या वर्तमान, बीच का, केन्द्रीय

संस्कृत: मध्यमस्वरः, भारतभूमेः मध्यदेशः, देहमध्यः · पर्याय: मध्यदेश

व्युत्पत्ति: मध्ये भवः - मध्य + म

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मध्यम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मध्यम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मध्यम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामध्यमःमध्यमौमध्यमाः
द्वितीयामध्यमम्मध्यमौमध्यमान्
तृतीयामध्यमेनमध्यमाभ्याम्मध्यमैः
चतुर्थीमध्यमायमध्यमाभ्याम्मध्यमेभ्यः
पञ्चमीमध्यमात् / मध्यमाद्मध्यमाभ्याम्मध्यमेभ्यः
षष्ठीमध्यमस्यमध्यमयोःमध्यमानाम्
सप्तमीमध्यमेमध्यमयोःमध्यमेषु
सम्बोधनहे मध्यमहे मध्यमौहे मध्यमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मध्यम
मध्यम
madhyama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमर का मध्य भाग (2.6.80) अवलग्न · मध्य · नपुं॰ · अन्तिम
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (1.7.1) निषाद · ऋषभ · गान्धार · षड्ज · धैवत · पंचम
और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम' (2.1.8) मध्यदेश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मध्यम १ वि॰ [सं॰] जो दो विपरीत सीमाओं के बीच में हो । जो गुण, विस्तार, मान आदि के विचार से न बहुत बड़ा हो, न बहुत छोटा । मध्य का बीच का ।
मध्यम २ संज्ञा पुं॰
१. संगीत के सात स्वरों में से चौथा स्वर । विशेष—इसका मूलस्थान नासिका , अतःस्थान कंठ और शरीर में उत्पत्तिस्थान बक्षस्थल माना जाता है । कहते हैं, यह मयूर का स्वर है, इसके अधिकारी देवता महादेव आकृति विष्णु की संतान दीपक राग, वर्ण नील, जाति शूद्र, ऋतु ग्रीष्म, बार बुध और छंद बृहती है और इसका अधिकार कुश द्वीप में है । संक्षेप में इसे 'म' कहते या लिखते है । यह साधारण और तीव्र दो प्रकार का होता है । इसको स्वर (षड़ज) बनाने से सप्तक इस प्रकार होता है—मध्यम स्वर पंचम ऋषभ, धैवत गांधार, कोमल निषाद । मध्यग, स्वर (षड़ज) पंचम ऋषभ, धँवत, गांधार निषाद तीव्र मध्यम को स्वर (षड़ज) बनाने से सप्तक इस प्रकार होता है—तीव्र मध्यम स्वर, कोमल धेवत ऋषभ, कोम ल निषाद गांधार, निषाद मध्यम, कोमल, ऋषभ पंचम, कोमल गांधार धैवत, मध्यम, निषाद ।
२. वह उपपति जो नायिका के क्रोध दिखलाने पर अपना अनुराग न प्रकट करे और उसकी चेष्टाओं से उसके मन का भाव जाने ।
३. साहित्य में तीन प्रकार के नायकों में से एक ।
४. एक प्रकार का मृग ।
५. एक राग का नाम ।
६. मध्य देश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मध्यम mf(आ)n. (superl. of मध्य) middle (used like Lat. medius, e.g. मध्यमे गुल्मे, ‘in the midst of the troop’), MBh.; R.
being or placed in the middle, middlemost, intermediate, central, RV. &c. &c.
middle-born (neither youngest nor oldest), Veṇīs.
of a middle kind or size or quality, middling, moderate, TS. &c. &c.
standing between two persons or parties, impartial, neutral, MBh.; Kāv. &c.
(in astron.) mean (cf. मध्य), Sūryas.
relating to the meridian, ib.
मध्यम m. the middlemost prince (whose territory lies between that of a king seeking conquest and that of his foe), Mn. vii, 155
the middle character in plays, IW. 473
the midland country (= मध्य-देश), L.
(in music) the 4th or 5th note, Saṃgīt.
the middlemost of the 3 scales, ib.
a partic. Rāga, ib.
(in gram.) the 2nd person (= -पुरुष), Pāṇ.
the governor of a province, L.
a kind of antelope, L.
N. of the 18th Kalpa (s.v.), Cat.
pl. a class of gods, ŚāṅkhŚr.
(with Buddhists) N. of a partic. Buddh. sect, Sarvad.
मध्यम m. n. the middle of the body, waist, MBh.; R. &c.
मध्यम n. the middle, APrāt.
mediocrity, defectiveness, Śṛṅgār.
N. of the 12th (14th) Kāṇḍa of the ŚBr.
(in astron.) the meridian ecliptic point, Sūryas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (782,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मध्यम a. [मध्ये मवः म] 1 Being or standing in the middle, middle, central; पितुः पदं मध्यममुत्पतंती V. 1. 19; मध्यमे पल Ki. 9. 2; so मध्यमलोकपालः, मध्यमपदं मध्यमरेखा q. v. --2 Intermediate, intervening. --3 Middling, of a middling condition or quality, mediocre; as in उत्तमाधममध्यम. --4 Middling, moderate; तेन मध्यमशक्तिनिमित्राणि स्थापितान्यतः R. 17. 58. --5 Middle-sized. --6 Neither youngest nor oldest, the middleborn (as a brother); प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पांडवोऽयं Ve. 5. 26. --7 Impartial, neutral. --8 Mean (in astr.). --9 Belonging to the meridian. --मः 1 The fifth note in music. --2 A particular musical mode. --3 The mid-land country; see मध्यदेश. --4 The second person (in grammar). --5 A neutral sovereign; धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयंते R. 13. 7. --6 The governor of a province. --मा 1 The middle finger. --2 A marriageable girl, one arrived at the age of puberty. --3 The pericarp of a lotus. --4 One of the classes of heroines (Nāyikās) in poetic compositions, a woman in the middle of her youth; cf. S. D. 100. --5 [] A central blossom. --मं 1 The middle. --2 The waist. --Comp. --अंगुलिः the middle finger. --आहरणं (in alg.) elimination of the middle term in an equation. --कक्षा the middle court yard. --खंडं the middle term of an equation. --जात a. middle-born. --पदं the middle member (of a compound). ˚लोपिन् m. a subdivision of the Tatpuruṣa compound in which the middle word is omitted in composition; the usual instance given is शाकपार्थिवः which is dissolved as शाकप्रियः पार्थिवः; here the middle word प्रिय is omitted; so छायातरुः, गुडधानाः &c. --पांडवः an epithet of Arjuna. --पुरुषः the second person (in grammar). --भृतकः a husbandman or cultivator (who works both for himself and his master or landlord). --गत्रः midnight. --रेखा the central meridian of the earth. --लोकः the middle world, the earth. ˚पालः a king; R. 2. 16. --वयस् n. middle-aged. --वयस्क a. middle-aged. --संग्रहः intrigue of a middling character, such as sending presents of flowers &c. to another's wife; it is thus defined by Vyāsa: --प्रेषणं गंधमाल्यानां धूपभूषणवाससां । प्रलोभतं चान्नपानैर्मध्यमः संग्रहः स्मृतः ॥. --साहसः the second of the three penalties or modes of punishment; see Ms. 8. 138. --(सः --सं) an outrage or offence of the middle class. --स्थ a. being in the middle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0840-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मध्यम त्रि० मध्ये भवः म । १ मध्यभवे । २ सप्तस्वरमध्ये क्रौञ्चस्वरतुल्ये ३ पच्चमे खरे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4733,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मध्यमं, पुं, क्ली, (मध्ये भवः । मध्य + “मध्यान्मः ।” ४ । ३ । ८ । इति मः ।) देहमध्यभागः । इत्य- मरः । २ । ६ । ७९ ॥
मध्यमः, पुं, (मध्ये भवः । मध्य + मः ।) सप्त- स्वराणां मध्ये पञ्चमस्वरः । इत्यमरः । १ । ७ । १ ॥ गानशास्त्रमते चतुर्थस्वरः । स तु क्रौञ्चस्वर- तुल्यः । अस्योच्चारणस्थानं वक्षः । व्याकरणमते अधरः । अयं विप्रवर्णः । अस्य संज्ञा अन्तरः । अर्थात्चतुःस्वरमिलितः । तस्य ताना- श्चतुर्विंशतिः तेषां प्रत्येकं द्वात्रिंशद्भेदेन ७६८ ताना भवन्ति । इति संगीतशास्त्रम् ॥ उपपति- भेदः । तस्य लक्षणम् । प्रियायाः प्रकोपे यः प्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति चेष्टया मनो- भावं गृह्णाति स मध्यमः । यथा, -- “आस्यं यद्यपि हास्यवर्जितमिदं लास्येन हीनं वचो नेत्रे शोणसरोजकान्तिरुचिरे क्वापि क्षणं स्थीयते । मालायाः करणोद्यमे मकरिकारम्भः कुचा- म्भोजयो- र्धूपः कुन्तलधोरणीषु सुतनोः सायन्तनो दृश्यते ॥” इति रसमञ्जरी ॥ मध्यदेशः । इत्यमरः ॥ ग्रहाणां सामयिक- संज्ञाविशेषः । यथा, -- “द्युचरचक्रहतो दिनसञ्चयः क्व ह हतो भगणादिफलं ग्रहः । दशशिरःपुरमध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यमः ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ मृगभेदः । रागभेदः । इति धरणिः ॥
मध्यमः, त्रि, (मध्ये भवः । मध्य + “मध्यान्मः । ४ । ३ । ८ । इति मः ।) मध्यभवः । इति मेदिनी । मे, ४९ ॥ (यथा, मनौ । ९ । ११२ । “ततोऽर्द्धं मध्यमस्य स्यात् तुरीयन्तु यवीयसः ॥”) तत्पर्य्यायः । माध्यमम् २ मध्यमीयम् ३ माध्यन्दिनम् ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ (वयोमध्य- समयः । “वयश्चतुर्व्विधं प्रोक्तं मध्यमाधममुत्तमम् । हीनञ्च हारीत ह्यत्र तानि वक्ष्यामि साम्प्रतम् ॥ [] पथिश्रान्तः श्रमक्षीणः बालश्रीः सुकुमारकः । एतेषां मध्यमा संज्ञा प्रोच्यते वैद्यकागमे । मध्यमः सप्ततिं यावत् परतो वृद्ध उच्यते ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥ “बाले विवर्द्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु । भूयिष्ठं वर्द्धते वायुर्वृद्ध्वे तद्बीक्ष्य योजयेत् ॥” इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-603-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मध्यम" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मध्यममध्यम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मध्यम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मध्यम 📚 ➤ बीच में स्थित या वर्तमान, बीच का, केन्द्रीय
संस्कृत: मध्यमस्वरः, भारतभूमेः मध्यदेशः, देहमध्यः · पर्याय: मध्यदेश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मध्यम 📚जो दो विपरीत सीमाओं के बीच में हो । जो गुण, विस्तार, मान आदि के विचार …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मध्यम
कमर का मध्य भाग (२.६.८०) — अवलग्न, मध्य, नपुं॰, अन्तिम
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (१.७.१) — निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, धैवत, पंचम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें