🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मनोजव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मनोजव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मनोजव

अर्थ: विचार की भांति, फुर्तीला, आशुगामी

व्युत्पत्ति: मनस्-जव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मनोजव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मनोजव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मनोजव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामनोजवःमनोजवौमनोजवाः
द्वितीयामनोजवम्मनोजवौमनोजवान्
तृतीयामनोजवेनमनोजवाभ्याम्मनोजवैः
चतुर्थीमनोजवायमनोजवाभ्याम्मनोजवेभ्यः
पञ्चमीमनोजवात् / मनोजवाद्मनोजवाभ्याम्मनोजवेभ्यः
षष्ठीमनोजवस्यमनोजवयोःमनोजवानाम्
सप्तमीमनोजवेमनोजवयोःमनोजवेषु
सम्बोधनहे मनोजवहे मनोजवौहे मनोजवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मनोजव
मनोजव
manojava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनोजव १ वि॰ [सं॰ मनोजवस्] [वि॰ स्त्री॰ मनोजवा]
१. मन के समान वेगवान् । अत्यंत वेगवान् ।
२. पितृतुल्य ।
मनोजव २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. अनिल या वायु के एक पुत्र का नाम जो उसकी शिवा नाम को पत्नी से उत्पन्न हुआ था ।
३. रुद्र के एक पुत्र का नाम ।
४. एक तीर्थ का नाम ।
५. छठे मन्वंतर में होनेवाले इंद्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनो—जव m. the speed or swiftness of thought, RV.; ŚBr.
मनो—जव mfn. swift as thought, RV. &c. &c. (अम् ind.; -ता f.)
quick in thought or apprehension, W.
resembling a father, fatherly, parental, L.
मनो—जव m. N. of a son of Anila or the Wind, MBh.; Hariv.
of a son of Rudra Īśāna, Pur.
of Indra in the 6th Manv-antara, ib.
of a son of Medhātithi, BhP.
of a fabulous horse, Vās., Introd.
a person whose parents are a Brāhman and a Niṣādī, L.
मनो—जव m. or n. a kind of magic, Divyāv.
मनो—जव n. N. of a Tīrtha, MBh.
of the Varṣa ruled by Medhātithi, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (785,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोजव त्रि० जु--अच् मनोजवं वेगवत् नमनाय यस्मिन् । १ पिवृतुल्ये अमरः । मनस इव जवो यस्य । २ अति- वेगवति त्रि० ३ विष्णौ पु० । ४ अग्निजिह्वाभेदे स्त्री जटा० । “काली कराली च मनोजवा च” शा० ति० । ५ दुर्गाशक्तिभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोजवः, पुं, (मनस इव जवोऽस्य । एकदैव सर्व- गामित्वात् तथात्वम् ।) विष्णुः । यथा, महा- भारते दानधर्म्मे सहस्रनामस्तोत्रम् । १३ । १४९ । ८७ । “मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ॥” (मनसश्चित्तस्य जवः ।) मनसो वेगः । इति व्याकरणम् ॥ (अनिलपत्न्याः शिवायाः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३ । ४२ । [] “अनिलस्य शिवा मार्य्या यस्याः पुत्त्रो मनो- जवः ॥”) रुद्रस्य पुत्त्रभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ५२ । ११ । “शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः ॥” तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८३ । ८५ । “मनोजवे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥” षष्ठमन्वन्तरस्येन्द्रः । यथा, मार्कण्डेये । ७६ । ५३ । “मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक् ॥” भेधातिथेः पुत्त्रभेदः । यथा, भागवते । ५ । २० । २५ । “तस्य प्रियव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधा- तिथिः । सोऽपि विभज्य सप्तवर्षाणि पुत्त्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रा- नीकचित्ररेफविश्वाधारसंज्ञान् निधाप्याधि- पतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपो- वनं प्रविवेश ॥”)
मनोजवः, त्रि, (मनो जवं वेगवद्यस्मिन् । यद्वा, मनो जवति पितायमिति कृत्वा धावत्यस्मिन् इति । जु सौत्रधातुः + अच् ।) पितृतुल्यः । तत्प- र्य्यायः । पितृसन्निभः ७ । इत्यमरः । ३ । १ । १३ ॥ अतिशयवेगवान् । (यथा, मार्कण्डेये । २१ । ८ । “तमन्वधावद्वेगेन तुरगोऽसौ मनोजवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-614-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मनोजव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मनोजवमनोजव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मनोजव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मनोजव 📚 ➤ विचार की भांति, फुर्तीला, आशुगामी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मनोजव 📚मन के समान वेगवान् । अत्यंत वेगवान्🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मनोजव = मनो + जव तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें