🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:57:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मनोजव
manojava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनोजव १ वि॰ [सं॰ मनोजवस्] [वि॰ स्त्री॰ मनोजवा]
१. मन के समान वेगवान् । अत्यंत वेगवान् ।
२. पितृतुल्य ।
मनोजव २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. अनिल या वायु के एक पुत्र का नाम जो उसकी शिवा नाम को पत्नी से उत्पन्न हुआ था ।
३. रुद्र के एक पुत्र का नाम ।
४. एक तीर्थ का नाम ।
५. छठे मन्वंतर में होनेवाले इंद्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनो—जव m. the speed or swiftness of thought, RV.; ŚBr.
मनो—जव mfn. swift as thought, RV. &c. &c. (अम् ind.; -ता f.)
quick in thought or apprehension, W.
resembling a father, fatherly, parental, L.
मनो—जव m. N. of a son of Anila or the Wind, MBh.; Hariv.
of a son of Rudra Īśāna, Pur.
of Indra in the 6th Manv-antara, ib.
of a son of Medhātithi, BhP.
of a fabulous horse, Vās., Introd.
a person whose parents are a Brāhman and a Niṣādī, L.
मनो—जव m. or n. a kind of magic, Divyāv.
मनो—जव n. N. of a Tīrtha, MBh.
of the Varṣa ruled by Medhātithi, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (785,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोजव त्रि० जु--अच् मनोजवं वेगवत् नमनाय यस्मिन् । १ पिवृतुल्ये अमरः । मनस इव जवो यस्य । २ अति- वेगवति त्रि० ३ विष्णौ पु० । ४ अग्निजिह्वाभेदे स्त्री जटा० । “काली कराली च मनोजवा च” शा० ति० । ५ दुर्गाशक्तिभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोजवः, पुं, (मनस इव जवोऽस्य । एकदैव सर्व- गामित्वात् तथात्वम् ।) विष्णुः । यथा, महा- भारते दानधर्म्मे सहस्रनामस्तोत्रम् । १३ । १४९ । ८७ । “मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ॥” (मनसश्चित्तस्य जवः ।) मनसो वेगः । इति व्याकरणम् ॥ (अनिलपत्न्याः शिवायाः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३ । ४२ । [] “अनिलस्य शिवा मार्य्या यस्याः पुत्त्रो मनो- जवः ॥”) रुद्रस्य पुत्त्रभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ५२ । ११ । “शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः ॥” तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८३ । ८५ । “मनोजवे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥” षष्ठमन्वन्तरस्येन्द्रः । यथा, मार्कण्डेये । ७६ । ५३ । “मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक् ॥” भेधातिथेः पुत्त्रभेदः । यथा, भागवते । ५ । २० । २५ । “तस्य प्रियव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधा- तिथिः । सोऽपि विभज्य सप्तवर्षाणि पुत्त्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रा- नीकचित्ररेफविश्वाधारसंज्ञान् निधाप्याधि- पतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपो- वनं प्रविवेश ॥”)
मनोजवः, त्रि, (मनो जवं वेगवद्यस्मिन् । यद्वा, मनो जवति पितायमिति कृत्वा धावत्यस्मिन् इति । जु सौत्रधातुः + अच् ।) पितृतुल्यः । तत्प- र्य्यायः । पितृसन्निभः ७ । इत्यमरः । ३ । १ । १३ ॥ अतिशयवेगवान् । (यथा, मार्कण्डेये । २१ । ८ । “तमन्वधावद्वेगेन तुरगोऽसौ मनोजवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-614-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मनोजव" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें