🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:49:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मनोरमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मनोरमा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मनोरमा

अर्थ: आकर्षक, सुखद, रुचिकर, प्रिय सुन्दर

व्युत्पत्ति: मनस्-रम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मनोरमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मनोरमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. मनोरमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. मनोरम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. मनोरमा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. मनोरम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मनोरमा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामनोरमामनोरमेमनोरमाः
द्वितीयामनोरमाम्मनोरमेमनोरमाः
तृतीयामनोरमयामनोरमाभ्याम्मनोरमाभिः
चतुर्थीमनोरमायैमनोरमाभ्याम्मनोरमाभ्यः
पञ्चमीमनोरमायाःमनोरमाभ्याम्मनोरमाभ्यः
षष्ठीमनोरमायाःमनोरमयोःमनोरमाणाम्
सप्तमीमनोरमायाम्मनोरमयोःमनोरमासु
सम्बोधनहे मनोरमेहे मनोरमेहे मनोरमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मनोरमा
मनोरमा
manoramā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनोरमा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गोरोचन ।
२. सात सरस्वतियों में से चौथी का नाम ।
३. वौद्ध धर्मानुसार बुद्ध की एक शक्ति का नाम ।
४. छंदोमंजरी के अनुसार एक छंद जिसके प्रत्येक चरण में दस वर्ण होते हैं जिनमें पहला, दूसरा, तीसरा, सातवाँ और नवाँ वर्ण लघु और शेष गुरु होते हैं ।
५. महाकवि चंद्रशेखर के अनुसार आर्या के ५७ भेदों में एक जिसमें १२ गुरु और ३३ लघु वर्ण होते हैं ।
६. दस अक्षर के एक वर्णिक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में नगण, रगण और अंत में गुरु होता है । जैसे,— लहत मुक्ति पाप हो क्षमा ।
७. केशव के मतानुसार चौदह अक्षरों का एक वर्णिक वृत्त जिसके प्रत्येक पाद में
४. सगण और अंत में दो लघु होते हैं । जैसे,— यह शासन पठए नृप कानन ।
८. केशव के मतानुसार दोधक छंद का एक नाम जिसके प्रत्येक चरण में
४. भगण और दो गुरु होते हैं ।
९. सूदन के मातनुसार दस अक्षरों को एक वर्णिक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में तीन तमण और एक गुरु होता है । जैसे,— वीते कुछ घोस ही में जहाँ ।
१०. मार्कंडेय पुराणानुसार इंदीवर नामक एक गंधर्व की कन्या का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनो—रमा f. See next
मनो—रमा f. a beautiful woman, L.
a kind of pigment (= गोरोचना), L.
a kind of metre, Col.
N. of an Apsaras, MBh.
of a goddess, Buddh.
of a Gandharvī, Kāraṇḍ.
of a daughter of the Vidyā-dhara Indīvara (wife of Sva-rocis and mother of Vijaya), MārkP.
of various other women, Cat.
of a river, MBh.
of various works, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (785,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोरमा, स्त्री, (मनोरम + स्त्रियां टाप् ।) गोरोचना । इति राजनिर्घण्टः ॥ बुद्धिशक्ति- विशेषः । तत्पर्य्यायः । तारा २ महाश्रीः ३ ओङ्कारा ४ स्वाहा ५ श्रीः ६ तारिणी ७ जया ८ अनन्ता ९ शिवा १० लोकेश्वरात्मजा ११ खदूरवासिनी १२ भद्रा १३ वैश्या १४ नील- सरस्वती १५ शङ्खिनी १६ महातारा १७ [] वसुधारा १८ धनन्ददा १९ त्रिलोचना २० लोचना २१ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (इन्दी- वराख्यविद्याधरस्य कन्या । यथा च मार्क- ण्डेये । ६२ । १३ । “अहमिन्दीवराख्यस्य सुता विद्याधरस्य वै । नाम्ना मनोरमा जाता सुतायां मरुधन्वनः ॥” सप्तसरस्वतीनामेकतमा । यथा, महाभारते । ९ । ३८ । ४ । “मुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला च मनोरमा । सरस्वती चौघवती सुरेणुर्विमलोदका ॥” तथा च तत्रैव । ९ । ३८ । २४ -- २५ । “उद्दालकेन यजता पूर्व्वं ध्यात्वा सरस्वती । आजगाम सरित्श्रेष्ठा तं देशमृषिकारणात् ॥ पूज्यमाना मुनिगणैर्व्वल्कलाजिनसंवृतैः । मनोरमेति विख्याता सा हि तैर्मनसाकृता ॥” छन्दोविशेषः । तल्लक्षणमुदाहरणञ्च यथा, छन्दमञ्जर्य्याम् । “नरजगैर्भवेन्मनोरमा ।” “तरणिजातटे विहारिणी व्रजविलासिनी विलासतः । सुररिपोस्तनुः पुनातु वः सुकृतशालिनां मनो- रमा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-614-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मनोरमामनोरमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मनोरमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | मनोरमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मनोरमा 📚 ➤ आकर्षक, सुखद, रुचिकर, प्रिय सुन्दर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मनोरमा 📚गोरोचन🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मनोरमा = मनो + रम तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬