🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:48:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मनोरमा
manoramā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनोरमा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गोरोचन ।
२. सात सरस्वतियों में से चौथी का नाम ।
३. वौद्ध धर्मानुसार बुद्ध की एक शक्ति का नाम ।
४. छंदोमंजरी के अनुसार एक छंद जिसके प्रत्येक चरण में दस वर्ण होते हैं जिनमें पहला, दूसरा, तीसरा, सातवाँ और नवाँ वर्ण लघु और शेष गुरु होते हैं ।
५. महाकवि चंद्रशेखर के अनुसार आर्या के ५७ भेदों में एक जिसमें १२ गुरु और ३३ लघु वर्ण होते हैं ।
६. दस अक्षर के एक वर्णिक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में नगण, रगण और अंत में गुरु होता है । जैसे,— लहत मुक्ति पाप हो क्षमा ।
७. केशव के मतानुसार चौदह अक्षरों का एक वर्णिक वृत्त जिसके प्रत्येक पाद में
४. सगण और अंत में दो लघु होते हैं । जैसे,— यह शासन पठए नृप कानन ।
८. केशव के मतानुसार दोधक छंद का एक नाम जिसके प्रत्येक चरण में
४. भगण और दो गुरु होते हैं ।
९. सूदन के मातनुसार दस अक्षरों को एक वर्णिक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में तीन तमण और एक गुरु होता है । जैसे,— वीते कुछ घोस ही में जहाँ ।
१०. मार्कंडेय पुराणानुसार इंदीवर नामक एक गंधर्व की कन्या का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनो—रमा f. See next
मनो—रमा f. a beautiful woman, L.
a kind of pigment (= गोरोचना), L.
a kind of metre, Col.
N. of an Apsaras, MBh.
of a goddess, Buddh.
of a Gandharvī, Kāraṇḍ.
of a daughter of the Vidyā-dhara Indīvara (wife of Sva-rocis and mother of Vijaya), MārkP.
of various other women, Cat.
of a river, MBh.
of various works, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (785,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोरमा, स्त्री, (मनोरम + स्त्रियां टाप् ।) गोरोचना । इति राजनिर्घण्टः ॥ बुद्धिशक्ति- विशेषः । तत्पर्य्यायः । तारा २ महाश्रीः ३ ओङ्कारा ४ स्वाहा ५ श्रीः ६ तारिणी ७ जया ८ अनन्ता ९ शिवा १० लोकेश्वरात्मजा ११ खदूरवासिनी १२ भद्रा १३ वैश्या १४ नील- सरस्वती १५ शङ्खिनी १६ महातारा १७ [] वसुधारा १८ धनन्ददा १९ त्रिलोचना २० लोचना २१ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (इन्दी- वराख्यविद्याधरस्य कन्या । यथा च मार्क- ण्डेये । ६२ । १३ । “अहमिन्दीवराख्यस्य सुता विद्याधरस्य वै । नाम्ना मनोरमा जाता सुतायां मरुधन्वनः ॥” सप्तसरस्वतीनामेकतमा । यथा, महाभारते । ९ । ३८ । ४ । “मुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला च मनोरमा । सरस्वती चौघवती सुरेणुर्विमलोदका ॥” तथा च तत्रैव । ९ । ३८ । २४ -- २५ । “उद्दालकेन यजता पूर्व्वं ध्यात्वा सरस्वती । आजगाम सरित्श्रेष्ठा तं देशमृषिकारणात् ॥ पूज्यमाना मुनिगणैर्व्वल्कलाजिनसंवृतैः । मनोरमेति विख्याता सा हि तैर्मनसाकृता ॥” छन्दोविशेषः । तल्लक्षणमुदाहरणञ्च यथा, छन्दमञ्जर्य्याम् । “नरजगैर्भवेन्मनोरमा ।” “तरणिजातटे विहारिणी व्रजविलासिनी विलासतः । सुररिपोस्तनुः पुनातु वः सुकृतशालिनां मनो- रमा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-614-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें