🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:19:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मयंदी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मयम्+दि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मयम्

अर्थ: ‘पूर्ण’ ‘से युक्त’ ‘संरचित’ ‘से बना हुआ’ अर्थ को प्रकट करने वाला तद्धित का प्रत्यय, उदा.कनकमय,काष्ठमय, तेजोमय और जलमय आदि

संस्कृत: उष्ट्रः · पर्याय: उष्ट्र, क्रमेलक, महाङ्ग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. मय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. मय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. मी धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामयःमयौमयाः
द्वितीयामयम्मयौमयान्
तृतीयामयेनमयाभ्याम्मयैः
चतुर्थीमयायमयाभ्याम्मयेभ्यः
पञ्चमीमयात् / मयाद्मयाभ्याम्मयेभ्यः
षष्ठीमयस्यमययोःमयानाम्
सप्तमीमयेमययोःमयेषु
सम्बोधनहे मयहे मयौहे मयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

दि

अर्थ: शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शोधने

अंग्रेज़ी: to purify,to cleanse

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  2. दय (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादाःदौदाः
द्वितीयादाम्दौदः
तृतीयादादाभ्याम्दाभिः
चतुर्थीदेदाभ्याम्दाभ्यः
पञ्चमीदःदाभ्याम्दाभ्यः
षष्ठीदःदोःदाम्
सप्तमीदिदोःदासु
सम्बोधनहे दाःहे दौहे दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दै (भ्वादिगण) · अर्थ: शुद्ध करना (शोधने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदायतिदायतःदायन्ति
मध्यमदायसिदायथःदायथ
उत्तमदायामिदायावःदायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दायति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दायतात् · लङ्: अदायत् · विधिलिङ्: दायेत् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दायन् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मय
मय
maya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊँट ।
२. अश्वतर । खच्चर ।
३. घोड़ा ।
४. सुख ।
५. एक देश का नाम ।
६. पुराणानुसार एक प्रसिद्ध दानव का नाम जो बड़ा शिल्पी था । उ॰— मय की सुता धौं की है मोहनी ह्वै मोह मन, आजु लौं, न सुनी सु तौ नैनन निहारिए ।—केशव (शब्द॰) । विशेष—इस असुरों और दैत्यों का शिल्पी कहते हैँ । वाल्भीकीय रामायण के उत्तरकांड़ मे मय को दिति का पुत्र 'दैत्य' लिखा है । मायावी और दुंदुभि को उसका पुत्र और मंदोदरी को उसकी कन्या लिखा है । त्रिपुर दानव के तीन नगरों को इसने बनाया था और महाभारत के अनुसार खांडव वन के भस्म होने पर इसने ही पांडवों का महल भी बनाया ।
७. अमोरिका के मेक्सिको नामक देश के प्राचीन अधिवासी जो किसी समय बहुत अधिक उन्नत और सभ्य थे और जिनकी सभ्यता भारतवसियों की सभ्यता से बहुत कुछ मिलती जुलती है ।
मय २ प्रत्य॰ [सं॰] [स्त्री॰ मयी] तद्धित का एक प्रत्यय जो तद्रूप, विकार और प्राचुर्य अर्थ में शब्दों के साथ लगाया जाता है । जैसे, आनंदमय । उ॰—(क) तद्रुप—सिया राममय सब जग जानी । करौं प्रणाम जोरि जुग पानी ।—तुलसी (शब्द॰) ।(ख) विकार— अमिय मूरमय चूरन चारू । समन सकल भव रुज परिवारू ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) प्राचूर्य—मुद मंगलमव मंत समाजू । जो जग जंगम तीरथ- राजू ।—तूलसी (शब्द॰) ।
मय ३ अव्य॰ [अ॰] संयुक्त । सहित । साथ । जैसे, मयमूद सूद सहित ।
मय संज्ञा स्त्री॰ [फा॰] मदिरा । मद्य । शराब । यौ॰—मयखाना=मदिरागृह । मयपरस्त=शराबी ।
मय संज्ञा पुं॰ [सं॰ मद, प्रा॰, मय] गर्व । अहता । घमंड ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मय m. (√ 3. मा) N. of an Asura (the artificer or architect of the Daityas, also versed in magic, astronomy and military science), MBh.; Kāv. &c.
N. of various teachers and authors (esp. of an astronomer and a poet), Cat.
2. मय m. (prob. fr. √ 2. मा) a horse, VS.
a camel, L.
a mule, L.
3. मय m. (√ 1. मी) hurting, injuring, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मय a. (यी f.) An affix used to indicate ‘made of,’ ‘consisting or composed of,’ ‘full of’: कनकमय, काष्ठमय, तेजोमय, जलमय &c. --यः 1 N. of a demon, the architect of the demons. (He built the ‘three cities’ for the demons; cf. त्रिपुर. He is also said to have built a splendid hall for the Pāṇḍavas). --2 A horse. --3 A camel. --4 A mule. --यी A mare.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मय गतौ भ्वा० आ० सक० सेट् । मयते अमयिष्ट ।
मय पुंस्त्री० मय--अच् । १ उष्ट्रे २ अश्वतरे स्त्रियां टाप् ३ दानवभेदे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मय, ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, मयते । इति दुर्गा- दासः ॥
मयः, पुं, (मयते द्रुतं गच्छतीति । मय् + पचाद्य- च् ।) उष्ट्रः । इत्यमरः । २ । ९ । ७५ ॥ अश्वतरः । दानवविशेषः । स तु दैत्यानां शिल्पी । इति मेदिनी । ये, ४४ ॥ (अयं हि युधिष्ठिरस्य राज्ञः सभां विरचितवान् । यथा, शिशुपाल- वधे । १३ । ५० । “उपनीय बिन्दुसरसो मयेन या मणिदारुचारु किल वार्षपर्व्वणम् । विदधेऽवधूतसुरसद्मसम्पदं समुपासदत् सपदि संसदं स ताम् ॥”) तस्य सप्तापत्यानि यथा, वह्निपुराणे । “मयस्य जाता हेमायां पुत्त्राः सप्त महाबलाः । मायावी दुन्दुभिश्चैव वृषश्च महिषस्तथा । बालिका वज्रकन्या च कन्या मन्दोदरी तथा ॥” (सुखम् । त्रि, गन्ता । यथा, वाजसनेयसंहि- तायाम् । २२ । १९ । “हयोऽस्यत्योऽसि मयोऽस्यर्व्वासि ।” “मयोऽसि मयते गच्छति मयः मय गतौ पचाद्यच् । यद्वा मय इति सुखनाम सुखरूपोऽसि ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-633-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मय" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मयम्मय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मी + अच्)
अन्य सम्भावना: मय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | मय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
दिदा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: दय (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मयम् 📚 ➤ ‘पूर्ण’ ‘से युक्त’ ‘संरचित’ ‘से बना हुआ’ अर्थ को प्रकट करने वाला तद्धित का प्रत्यय, उदा.कनकमय,काष्ठमय, तेजोमय और जलमय आदि
संस्कृत: उष्ट्रः · पर्याय: उष्ट्र, क्रमेलक, महाङ्ग

दि 📚 ➤ शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शोधने

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मय 📚ऊँट🟠🔵🟣🟢🟤
दा 📚सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मय
ऊँट (२.९.७६) — उष्ट्र, क्रमेलक, महांग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मयंदीमयम् + दिअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)
मयंदीदि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मयम्: मी + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • दि: दै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें