🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:42:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मराल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मराल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मराल

अर्थ: मृदु, चिकना, स्निग्ध

व्युत्पत्ति: मृ + आलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मराल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मराल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मराल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामरालःमरालौमरालाः
द्वितीयामरालम्मरालौमरालान्
तृतीयामरालेनमरालाभ्याम्मरालैः
चतुर्थीमरालायमरालाभ्याम्मरालेभ्यः
पञ्चमीमरालात् / मरालाद्मरालाभ्याम्मरालेभ्यः
षष्ठीमरालस्यमरालयोःमरालानाम्
सप्तमीमरालेमरालयोःमरालेषु
सम्बोधनहे मरालहे मरालौहे मरालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मराल
मराल
marāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मराल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ मराली]
१. एक प्रकार की वत्तख जो हलकी ललाई लिए सफेद रंग की हीती है ।
२. घोड़ा ।
३. हाथी ।
४. कारंडव नामक पक्षी ।
५. हंस । उ॰— सेवक मन मानस मराल से । पावन गंग तरंग माल से ।—तुलसी (शब्द॰) ।
६. अनार की वाटिका ।
७. काजल ।
८. बादल ।
९. दुष्ट । खल ।
मराल २ वि॰ मृदु । कोमल । मुलायम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मराल mfn. (said to be fr. √ मृ) soft, mild, tender, L.
red with a little yellow, L.
= विस्तृत and शुभ, L.
मराल m. a kind of duck or goose or flamingo, Kāv. (f(ई). , L.; ˚ल-ता f., HPariś.)
मराल m. a partic. mode of joining the hands, Cat. (L. also a horse; an elephant; a grove of pomegranate trees; white oleander ; a villain; a cloud; lamp-black)
मराल m. or n. redness mixed with a little yellow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मराल a. [मृ-आलच्] 1 Soft, greasy, unctuous. --2 Bland, tender. --लः (ली f.) 1 A swan, flamingo, goose; मरालकुलनायकः कथय र कथं वर्ततां Bv. 1. 3; विधेहि मरालविकारं Gīt. 11; N. 6. 72. --2 A kind of duck (कारंडव). --3 A horse. --4 A cloud. --5 Collyrium. --6 A grove of pomegranate trees. --7 A rogue, cheat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0846-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मराल पु० मृ--आलच् । १ राजहंसे जटा० “तत्रामरालय- मरालमरालकेशी” नैषधम् । २ कज्जले ३ कारण्डवे ४ अश्वे ५ मेघे ६ दाडिमीवने च सारस्वतः । ७ चिक्वणे त्रि० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4737,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरालः, पुं, (मृ + आलच् ।) राजहंसः । इति जटाधरः ॥ (यथा, नैषधे । ६ । ७२ । “भैमीसमीपे स निरीक्ष्य यत्र ताम्बूलजाम्बूनदहंसलक्ष्मीम् । कृतप्रियादूत्यमहोपकार- मरालमोहद्रढिमानमूहे ॥”) कज्जलम् । कारण्डवः । तुरङ्गमः । वारिवाहः । दाडिमीविपिनम् । खलः । इति सारस्वतः ॥ मसृणे, त्रि । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-638-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मराल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मरालमराल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मराल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मराल 📚 ➤ मृदु, चिकना, स्निग्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मराल 📚एक प्रकार की वत्तख जो हलकी ललाई लिए सफेद रंग की हीती है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें