🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मरुवक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मरुवक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मरुवक

अर्थ: एक प्रकार का पौधा, मरुवा

व्युत्पत्ति: मरुव + कन्, दवयोरभेदः (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मरुवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मरुवक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामरुवकःमरुवकौमरुवकाः
द्वितीयामरुवकम्मरुवकौमरुवकान्
तृतीयामरुवकेणमरुवकाभ्याम्मरुवकैः
चतुर्थीमरुवकायमरुवकाभ्याम्मरुवकेभ्यः
पञ्चमीमरुवकात् / मरुवकाद्मरुवकाभ्याम्मरुवकेभ्यः
षष्ठीमरुवकस्यमरुवकयोःमरुवकाणाम्
सप्तमीमरुवकेमरुवकयोःमरुवकेषु
सम्बोधनहे मरुवकहे मरुवकौहे मरुवकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मरुवक
मरुवक
maruvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मरुवक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक कँटीले पेड़ का नाम जिसे मैनी कहते हैं ।
२. मरुआ । नागदौना ।
३. तिल का पौधा ।
४. व्याघ्र । वाघ ।
५. राहु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरुवक m. (also ˚बक) a kind of flower, Bālar. v, 35
(only L.) marjoram
a kind of Ocimum
Vangueria Spinosa
Clerodendrum Phlomoides
a crane
a tiger
Rāhu or the ascending node personified
मरुवक mfn. terrible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (790,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरुवकः, पुं, (मरुव + स्वार्थे इवार्थे वा कन् ।) कण्टकिवृक्षविशेषः । मयना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पिण्डीतकः २ श्वसनः ३ करहा- टकः ४ शल्यः ५ मदनः ६ । (पर्य्यायान्तरं यथा, -- “मदनश्छर्द्दनः पिण्डो नटः पिण्डीतकस्तथा । करहाटो मरुवकः शल्यको विषपुष्पकः ॥”) स्वल्पपत्रतुलसी । तत्पर्य्यायः । समीरणः २ प्रस्थपुष्पः ३ फणिज्झकः ४ जम्बीरः ५ । इत्यमरः । २ । ४ । ७९ ॥ (एतत्पर्य्यायो यथा, -- “मरुत्तको मरुवको मरुभ्मरुरपि स्मृतः । फणी फणिज्कश्चापि प्रस्थपुष्पः समीरणः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) जम्बीरभेदः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ पुष्प- वृक्षविशेषः । मरुयाफुल इति भाषा । तत्- र्य्यायः । शुक्लपुष्पः २ तिलकः ३ कुलकः ४ । क्षुपविशेषः । नागदाना इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । खरपत्र २ गन्धपत्रः ३ । इति रत्न- माला ॥ व्याघ्रः । राहुः । भयानके, त्रि । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-640-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "मरुवक" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मरुवकमरुवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मरुवक 📚 ➤ एक प्रकार का पौधा, मरुवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मरुवक 📚एक कँटीले पेड़ का नाम जिसे मैनी कहते हैं🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मरुवक = मरु + वक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • मरुवक: मरुव + कन्, दवयोरभेदः (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें