🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:13:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मर्दित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मर्दित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मर्दित

अर्थ: पीसना, कूटना, चूर्ण करना, मर्दन करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: क्षोदे

अंग्रेज़ी: to powder, to cut, to grind

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मर्दित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मृद् + णिच्+क्त
  2. मर्दित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मृद् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मर्दित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामर्दितःमर्दितौमर्दिताः
द्वितीयामर्दितम्मर्दितौमर्दितान्
तृतीयामर्दितेनमर्दिताभ्याम्मर्दितैः
चतुर्थीमर्दितायमर्दिताभ्याम्मर्दितेभ्यः
पञ्चमीमर्दितात् / मर्दिताद्मर्दिताभ्याम्मर्दितेभ्यः
षष्ठीमर्दितस्यमर्दितयोःमर्दितानाम्
सप्तमीमर्दितेमर्दितयोःमर्दितेषु
सम्बोधनहे मर्दितहे मर्दितौहे मर्दिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मृद् (क्र्यादिगण) · अर्थ: पीसना, कूटना, चूर्ण करना, मर्दन करना (क्षोदे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममृद्नातिमृद्नीतःमृद्नन्ति
मध्यममृद्नासिमृद्नीथःमृद्नीथ
उत्तममृद्नामिमृद्नीवःमृद्नीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मृद्नाति · लिट्: ममर्द · लुट्: मर्दिता · लृट्: मर्दिष्यति · लोट्: मृद्नातु · लङ्: अमृद्नात् · विधिलिङ्: मृद्नीयात् · आशीर्लिङ्: मृद्यात् · लुङ्: अमर्दीत् · लृङ्: अमर्दिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मर्दन · ण्वुल्: मर्दकः · तृच्: मर्दिता · तव्य: मर्दितव्यः · अनीयर्: मर्दनीयः · क्त: मृदितः · क्तवतु: मृदितवान् · शतृ: मृद्नन् · स्य-शतृ: मर्दिष्यन् · क्त्वा: मृदित्वा · ल्यप्: प्रमृद्य · तुमुन्: मर्दितुम् · णमुल्: मर्दम् · घञ्: मर्दः · क्तिन्: मृत्ति · क्वसु: ममृद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मर्दित
मर्दित
mardita
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मर्दित वि॰ [सं॰] दे॰ मर्द्दित ।
मर्द्दित वि॰ [सं॰]
१. जो मर्द्दन किया गया हो । मला या मसला हुआ ।
२. टुकड़ टुकड़ किया हुआ ।
३. नष्ट किया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्दित a. 1 Crushed, pounded. --2 Rubbed. --3 Strung or tied together.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0847-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्द्दित त्रि० चु० मृद--क्त । १ चूर्णिते २ ग्रन्थिते च भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4738,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्द्दितं, त्रि, (मृद् + कर्म्मणि क्तः ।) ग्रन्थितम् । इति विशेष्यनिघ्नवर्गटीकायां भरतः ॥ चूर्णि- तम् । यथा, -- “तिन्तिडीफलरसेन मर्द्दितो रामबाण इति विश्रुतो रसः ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-641-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मर्दित" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मर्दितमर्दित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मृद् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: मर्दित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मृद् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मर्दित 📚 ➤ पीसना, कूटना, चूर्ण करना, मर्दन करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: क्षोदे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मर्दित 📚दे॰ 'मर्द्दित'🟠🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मर्दित: मृद् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬