🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:25:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मलयालम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मले+आल-+म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मले

अर्थ: धारण करना

संस्कृत: धारणे

अंग्रेज़ी: to wear, to hold, to possess

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  2. मल (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. मल (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  4. मल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. मल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. मल (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. मला (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  8. मला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मल् (भ्वादिगण) · अर्थ: धारण करना (धारणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममलतेमलेतेमलन्ते
मध्यममलसेमलेथेमलध्वे
उत्तममलेमलावहेमलामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मलते · लिट् (आत्मने.): मेले · लुट् (आत्मने.): मलिता · लृट् (आत्मने.): मलिष्यते · लोट् (आत्मने.): मलताम् · लङ् (आत्मने.): अमलत · विधिलिङ् (आत्मने.): मलेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मलिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमलिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अमलिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मलन · ण्वुल्: मालकः · तृच्: मलिता · ण्यत्: माल्यः · तव्य: मलितव्यः · अनीयर्: मलनीयः · क्त: मलितः · क्तवतु: मलितवान् · शानच्: मलमानः · क्त्वा: मलित्वा · ल्यप्: प्रमल्य · तुमुन्: मलितुम् · णमुल्: मालम् · घञ्: मालः · क्तिन्: मल्ति · क्वसु: मेलिवान्

म

अर्थ: काल

व्युत्पत्ति: मा + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — म (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामःमौमाः
द्वितीयामम्मौमान्
तृतीयामेनमाभ्याम्मैः
चतुर्थीमायमाभ्याम्मेभ्यः
पञ्चमीमात् / माद्माभ्याम्मेभ्यः
षष्ठीमस्यमयोःमानाम्
सप्तमीमेमयोःमेषु
सम्बोधनहे महे मौहे माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मल्
मल्
mal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्चस् (3.3.246) तेज
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मल् (cf. √ मल्ल्) cl. 1. Ā. cl. 10. P. मलते, मलयति, to hold, possess, Dhātup. xiv, 22; xxxv, 84; Vop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (792,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मल् {c1c} A., {c10c} U. (मलते, मलयति-ते) To hold, possess.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0847-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मलेमल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मल (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | मल (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
आल-मसमास: आल + म तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मले 📚 ➤ धारण करना
संस्कृत: धारणे

आलम 📚आल 📚म ➤ आल (भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना) + म (काल)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मल् 📚(cf. √ मल्ल्) cl. 1. Ā. cl. 10. P. मलते, मलयति, to hold, possess, Dhāt…🔵🟣
आल 📚हरताल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आल
हरताल (२.९.१०३) — पिंजर, पीतन, ताल, हरितालक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मलयालममले + आलअयादि एचोऽयवायावः (६.१.७८)

❖ समासः

  • आल-म = आल + म तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • म: मा + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें