🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:15:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मलिन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मलिन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मलिन

अर्थ: मैला, गन्दा, घिनौना अपवित्र, अशुद्ध, भ्रष्ट, कलंकित, कलुषित (आलं से भी)

संस्कृत: पर्याय: मलीमस, कच्चर, मलदूषित

व्युत्पत्ति: मल् + इनन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मलिन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मलिन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मलिन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामलिनःमलिनौमलिनाः
द्वितीयामलिनम्मलिनौमलिनान्
तृतीयामलिनेनमलिनाभ्याम्मलिनैः
चतुर्थीमलिनायमलिनाभ्याम्मलिनेभ्यः
पञ्चमीमलिनात् / मलिनाद्मलिनाभ्याम्मलिनेभ्यः
षष्ठीमलिनस्यमलिनयोःमलिनानाम्
सप्तमीमलिनेमलिनयोःमलिनेषु
सम्बोधनहे मलिनहे मलिनौहे मलिनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मलिन
मलिन
malina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मलिन १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ मलिना, मलिनी]
१. मलयुक्त । मैला । गँदला । स्वच्छ का उलटा । उ॰—चाहे न चंपकली की थली मलिनी नलिनी कि दिशान सिधावै ।—केशव (शब्द॰) ।
२. दुषित । खराब ।
३. जिसका रंग खराब हो । मटमैला । धुमिल । वदरंग । उ॰—मलिन भए रस माल सरोवर मुनिजन मानस हंस ।—सुर (शब्द॰) ।
४. पापात्मा । पापी ।
५. धींमा । फीका । जैसे, ज्योति मलिन होना ।
६. म्लान । विषणण । उदासीन । जैसे, मलिन- मन, मलिनसुख । यौ॰—मलिनप्रभ । मलिनमुख । मलिनकाश=धुमिल आकाश । उ॰—धुलि धुम अरु मेघ करि दीसै मलिनाकाश ।—सुंदर॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ७७८ ।
मलिन २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार के साधु जो मैला कुचैला कपड़ा पहनते हैं । पाशुपत ।
२. मट्ठा ।
३. सोहागा ।
४. काला अगर या अगर चंदन ।
५. गौ का ताजा दुध ।
६. हंस ।
७. दस्ता । मुठ ।
८. दोष ।
९. रत्नों की चमक और रंग का फीका और धुँधला होना । रत्नों के लिये यह एक दोष समझा जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मलिन mfn. dirty, filthy, impure, soiled, tarnished (lit. and fig.), Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.
of a dark colour, gray, dark gray, black, Śiś.; Rājat. &c.
मलिन m. a religious mendicant wearing dirty clothes (perhaps) a Pāśupata, Viṣṇ.
N. of a son of Taṃsu, VP. (v.l. अनिल)
मलिन f(आ or ई). (आ [Prāyaśc.] or ई [L.]) a woman during menstruation
मलिन n. a vile or bad action, Pañcat.; Bhartṛ.; Viddh.
buttermilk, L.
water, L.
borax, L.
मलिन &c. See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (792,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मलिन a. [मल अस्त्यर्थे इनन्] 1 Dirty, foul, filthy, impure, unclean, soiled, stained, sullied (fig. also); [] धन्यास्तदंगरजस्रा मलिनीभवंति Ś. 7. 17; किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वे Ve. 3. 4 --2 Black, dark (fig. also); मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति Ś. 1. 20; अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः Vās; Śi. 9. 18. --3 Sinful, wicked, depraved; धियो हि पुंसां मलिना भवंति H. 1. 28; मलिनाचरितं कर्म सुरभेर्नन्वसांप्रतं Kāv. 2. 178. --4 Low, vile, base; लघवः प्रकटीभवंति मलिनाश्रयतः Śi. 9. 23. --5 Clouded, obscured. --नं 1 Sin, fault, guilt. --2 Butter-milk. --3 Borax. --ना, --नी A woman during menstruation. --Comp. --अंबु n. ‘black water’, ink. --आस्य a. {1} having a dirty or black face. {2} low, vulgar. {3} savage, cruel. --प्रभ a. obscured, soiled, clouded. --मुख a. = मलिनास्य q. v. --(खः) {1} fire. {2} a ghost, an evil spirit. {3} a kind of monkey (गोलांगूल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0848-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मलिन त्रि० मल + अस्त्यर्थे इनन् । १ मलयुक्ते अमरः । २ द्रषिते ३ कृष्णे च मेदि० । ४ घोले न० शब्द च० । ५ दोषे हेम० [] ६ टङ्कणे न० राजनि० (सोहागा) । इनि । मलीत्यप्यत्र
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4739-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मलिनं, त्रि, (मलते धारयतीति । मल + “बहुल- मन्यत्रापि ।” उणा ० २ । ४९ । इति इनच् । यद्वा, “ज्योत्स्नातमिस्रेति ।” ५ । २ । ११४ । इत्यत्र । “मलशब्दादिनजीमसचौ प्रत्ययौ निपात्येते ।” इति काशिकोक्त्या इनच् ।) मलयुक्तवस्तु । तत्पर्य्यायः । मलीमसम् २ कच्चरम् ३ मलदूषितम् ४ । इत्यमरः । ३ । १ । ५५ ॥ (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । १ । ४३ । “परस्त्रीहरणे पापशङ्काभयविवर्ज्जिताः । निर्धना मलिना दीना दरिद्राश्चिररोगिणः ॥”) दूषितम् । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४०२ । “परपट इव रजकीभिर्मलिनो भुक्त्वापि निर्द्दयं ताभिः । अर्थग्रहणेन विना जघन्य ! मुक्तोऽसि कुल- टाभिः ॥”) कृष्णम् । इति मेदिनी । ने, १०४ ॥ नित्यनैमि- त्तिकक्रियात्यागी । इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ (निकृष्टम् । यथा, शिशुपालवधे । ९ । २३ । “द्युतिमग्रहीद्ग्रहगणो लघवः प्रकटीभवन्ति मलिनाश्रयतः ॥” “मलिनाश्रयतः निकृष्टाश्रयणात् ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
मलिनं, क्ली, (मलते धरति दोषमिति । मल + इनच् ।) घोलम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ दोषः । इति हेमचन्द्रः ॥ टङ्कणः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-646-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मलिन" आता है (26)
झामर मलिन । साँवला । झाँवरम्लान मलिन । कुम्हलाया हुआकुचेल मैला कपड़ा । मलिन वस्त्रअपवित्र जो पवित्र न हो । अशुद्ध । नामपाक । दूषित । मैला । मलिनप्रातश्चंद्रद्युति निष्प्रभ । मलिन । निस्तेजकीचम पु वि॰ गंदी । मलिनगंदा मैला । मलिनअपावन अपवित्र । अशुद्ध । मलिनकुचील पु † वि॰ मैले वस्त्रवाला । मैला कुचैला । मलिनपासुल मलयुक्त । मलिननिस्तेज तेजरहित । जिसमें तेज न हो । अप्रभ । मलिनमलीमस लोहासमुन्न आर्द्र । गीलाविघ्नित वाधायुक्त । अंतराययुक्त । अवरुद्धपांशुल परस्त्रीगामी । लंपट । व्यभिचारीकलुषित दूषितअविशुद्ध जो विशुद्ध न हो । मेलमाल कापरिम्लान मुरझाया हुआ । कुम्हलाया हुआपर्याकुल बहुत आधिक व्याकुल । बहुत घबराया हुआछीन दुबला । पतला । कृशफीक † वि॰गलीत जीर्णशीर्ण । गलित । दुर्दशाग्रस्तछिया वह जिसे देखकर लोग छी छी करें । घृणित वस्तु । घिनौनी चीजमैला जिसपर मैल जमी हो । जिसपर गर्द, धूल या कीट आदि हो । जिसकी चमक दमक मारी …कलुषी पापिनी । दोषीधूमला धुएँ के रँग का । ललाई लिए काले रंग का । सुँधनी रंग का

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मलिनमलिन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मलिन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मलिन 📚 ➤ मैला, गन्दा, घिनौना अपवित्र, अशुद्ध, भ्रष्ट, कलंकित, कलुषित (आलं से भी)
संस्कृत: पर्याय: मलीमस, कच्चर, मलदूषित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मलिन 📚मलयुक्त । मैला । गँदला । स्वच्छ का उलटा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मलिन
मैला (३.१.५५) — मलीमस, कच्चर, मलदूषित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें