🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मलिन
malina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मलिन १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ मलिना, मलिनी]
१. मलयुक्त । मैला । गँदला । स्वच्छ का उलटा । उ॰—चाहे न चंपकली की थली मलिनी नलिनी कि दिशान सिधावै ।—केशव (शब्द॰) ।
२. दुषित । खराब ।
३. जिसका रंग खराब हो । मटमैला । धुमिल । वदरंग । उ॰—मलिन भए रस माल सरोवर मुनिजन मानस हंस ।—सुर (शब्द॰) ।
४. पापात्मा । पापी ।
५. धींमा । फीका । जैसे, ज्योति मलिन होना ।
६. म्लान । विषणण । उदासीन । जैसे, मलिन- मन, मलिनसुख । यौ॰—मलिनप्रभ । मलिनमुख । मलिनकाश=धुमिल आकाश । उ॰—धुलि धुम अरु मेघ करि दीसै मलिनाकाश ।—सुंदर॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ७७८ ।
मलिन २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार के साधु जो मैला कुचैला कपड़ा पहनते हैं । पाशुपत ।
२. मट्ठा ।
३. सोहागा ।
४. काला अगर या अगर चंदन ।
५. गौ का ताजा दुध ।
६. हंस ।
७. दस्ता । मुठ ।
८. दोष ।
९. रत्नों की चमक और रंग का फीका और धुँधला होना । रत्नों के लिये यह एक दोष समझा जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मलिन mfn. dirty, filthy, impure, soiled, tarnished (lit. and fig.), Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.
of a dark colour, gray, dark gray, black, Śiś.; Rājat. &c.
मलिन m. a religious mendicant wearing dirty clothes (perhaps) a Pāśupata, Viṣṇ.
N. of a son of Taṃsu, VP. (v.l. अनिल)
मलिन f(आ or ई). (आ [Prāyaśc.] or ई [L.]) a woman during menstruation
मलिन n. a vile or bad action, Pañcat.; Bhartṛ.; Viddh.
buttermilk, L.
water, L.
borax, L.
मलिन &c. See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (792,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मलिन a. [मल अस्त्यर्थे इनन्] 1 Dirty, foul, filthy, impure, unclean, soiled, stained, sullied (fig. also); [] धन्यास्तदंगरजस्रा मलिनीभवंति Ś. 7. 17; किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वे Ve. 3. 4 --2 Black, dark (fig. also); मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति Ś. 1. 20; अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः Vās; Śi. 9. 18. --3 Sinful, wicked, depraved; धियो हि पुंसां मलिना भवंति H. 1. 28; मलिनाचरितं कर्म सुरभेर्नन्वसांप्रतं Kāv. 2. 178. --4 Low, vile, base; लघवः प्रकटीभवंति मलिनाश्रयतः Śi. 9. 23. --5 Clouded, obscured. --नं 1 Sin, fault, guilt. --2 Butter-milk. --3 Borax. --ना, --नी A woman during menstruation. --Comp. --अंबु n. ‘black water’, ink. --आस्य a. {1} having a dirty or black face. {2} low, vulgar. {3} savage, cruel. --प्रभ a. obscured, soiled, clouded. --मुख a. = मलिनास्य q. v. --(खः) {1} fire. {2} a ghost, an evil spirit. {3} a kind of monkey (गोलांगूल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0848-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मलिन त्रि० मल + अस्त्यर्थे इनन् । १ मलयुक्ते अमरः । २ द्रषिते ३ कृष्णे च मेदि० । ४ घोले न० शब्द च० । ५ दोषे हेम० [] ६ टङ्कणे न० राजनि० (सोहागा) । इनि । मलीत्यप्यत्र
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4739-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मलिनं, त्रि, (मलते धारयतीति । मल + “बहुल- मन्यत्रापि ।” उणा ० २ । ४९ । इति इनच् । यद्वा, “ज्योत्स्नातमिस्रेति ।” ५ । २ । ११४ । इत्यत्र । “मलशब्दादिनजीमसचौ प्रत्ययौ निपात्येते ।” इति काशिकोक्त्या इनच् ।) मलयुक्तवस्तु । तत्पर्य्यायः । मलीमसम् २ कच्चरम् ३ मलदूषितम् ४ । इत्यमरः । ३ । १ । ५५ ॥ (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । १ । ४३ । “परस्त्रीहरणे पापशङ्काभयविवर्ज्जिताः । निर्धना मलिना दीना दरिद्राश्चिररोगिणः ॥”) दूषितम् । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४०२ । “परपट इव रजकीभिर्मलिनो भुक्त्वापि निर्द्दयं ताभिः । अर्थग्रहणेन विना जघन्य ! मुक्तोऽसि कुल- टाभिः ॥”) कृष्णम् । इति मेदिनी । ने, १०४ ॥ नित्यनैमि- त्तिकक्रियात्यागी । इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ (निकृष्टम् । यथा, शिशुपालवधे । ९ । २३ । “द्युतिमग्रहीद्ग्रहगणो लघवः प्रकटीभवन्ति मलिनाश्रयतः ॥” “मलिनाश्रयतः निकृष्टाश्रयणात् ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
मलिनं, क्ली, (मलते धरति दोषमिति । मल + इनच् ।) घोलम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ दोषः । इति हेमचन्द्रः ॥ टङ्कणः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-646-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मलिन" आता है (26)
झामर मलिन । साँवला । झाँवरम्लान मलिन । कुम्हलाया हुआकुचेल मैला कपड़ा । मलिन वस्त्रअपवित्र जो पवित्र न हो । अशुद्ध । नामपाक । दूषित । मैला । मलिनप्रातश्चंद्रद्युति निष्प्रभ । मलिन । निस्तेजकीचम पु वि॰ गंदी । मलिनगंदा मैला । मलिनअपावन अपवित्र । अशुद्ध । मलिनकुचील पु † वि॰ मैले वस्त्रवाला । मैला कुचैला । मलिनपासुल मलयुक्त । मलिननिस्तेज तेजरहित । जिसमें तेज न हो । अप्रभ । मलिनमलीमस लोहासमुन्न आर्द्र । गीलाविघ्नित वाधायुक्त । अंतराययुक्त । अवरुद्धपांशुल परस्त्रीगामी । लंपट । व्यभिचारीकलुषित दूषितअविशुद्ध जो विशुद्ध न हो । मेलमाल कापरिम्लान मुरझाया हुआ । कुम्हलाया हुआपर्याकुल बहुत आधिक व्याकुल । बहुत घबराया हुआछीन दुबला । पतला । कृशफीक † वि॰गलीत जीर्णशीर्ण । गलित । दुर्दशाग्रस्तछिया वह जिसे देखकर लोग छी छी करें । घृणित वस्तु । घिनौनी चीजमैला जिसपर मैल जमी हो । जिसपर गर्द, धूल या कीट आदि हो । जिसकी चमक दमक मारी …कलुषी पापिनी । दोषीधूमला धुएँ के रँग का । ललाई लिए काले रंग का । सुँधनी रंग का
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें