🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:22:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपवित्र
apavitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपवित्र वि॰ [सं॰] जो पवित्र न हो । अशुद्ध । नामपाक । दूषित । मैला । मलिन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पवित्र mf(आ)n. impure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (52,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपवित्र पु० न पवित्रः कृतशौचादिः । अकृतशौचादौ, “अपवित्रः पवित्रो वा सर्व्वावस्थां गतोऽपि वा यःस्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स वाह्याभ्यन्तरे शुचिरिति” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0237,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपवित्रं, त्रिः (पू + इत्रच्, ततो नञ्समासः ।) पवित्रतारहितं । अशुद्धं । यथा, -- “अपवित्रः पवित्रो वा सर्व्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं सवाह्याभ्यन्तरः शुचिः” ॥ इति स्मृतिः ॥ (अविशुद्धः । अनिर्म्मलः । दृषितः । मलिनः । “अपवित्रमिदं कर्म्म कृतं मोहान्धया तया” । इति रामायणे । “यदेष सारमेयोऽपवित्रः स्कन्धा- रुढो नीयते” । इति पञ्चतन्त्रे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-066-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपवित्र" आता है (18)
अशुद्ध अपवित्र । अशौच- युक्त । नापाकअशुचि अपवित्रछोती पु वि॰ छूतवाला । अपवित्रनजिस मैला । गंदा । अपवित्र । अशुद्धपलीद अशुचि । अपवित्र । गंदा । मुहा॰—(किसी की) मिट्टी पलीद करना = किसी का सम…अपावन अपवित्र । अशुद्ध । मलिनअशौची अपवित्र । अशौच । अशुद्धनापाक अशुद्ध । अशुचि । अपवित्र । भ्रष्टभरभंड † वि॰ पूर्णतः भ्रष्ट या नष्ट । अपवित्रमकरूह नापाक । अपवित्रभरभष्ट † वि॰ भ्रष्ट । अपवित्र । नष्टअशांत जो शांत न हो । अस्थिर । चंचंल । डाँवाँडोलउदक्य जलवाला । जलीयअपव्रत अविहित व्रत । हीन व्रतउशत् सुंदर । नेत्ररंजनअविशुद्ध जो विशुद्ध न हो । मेलमाल कागलीज गँदला । मैलामुरदार अपनी मौत से मरा हुआ । मृत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें