🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:51:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मस्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मस्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मस्तः

अर्थ: रूपान्तर करना, आकार बदलना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: परिणामे

अंग्रेज़ी: to transform, to shape

व्युत्पत्ति: मस् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मस्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मस् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मस्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामस्तःमस्तौमस्ताः
द्वितीयामस्तम्मस्तौमस्तान्
तृतीयामस्तेनमस्ताभ्याम्मस्तैः
चतुर्थीमस्तायमस्ताभ्याम्मस्तेभ्यः
पञ्चमीमस्तात् / मस्ताद्मस्ताभ्याम्मस्तेभ्यः
षष्ठीमस्तस्यमस्तयोःमस्तानाम्
सप्तमीमस्तेमस्तयोःमस्तेषु
सम्बोधनहे मस्तहे मस्तौहे मस्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मस् (दिवादिगण) · अर्थ: रूपान्तर करना, आकार बदलना (परिणामे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममस्यतिमस्यतःमस्यन्ति
मध्यममस्यसिमस्यथःमस्यथ
उत्तममस्यामिमस्यावःमस्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मस्यति · लिट्: ममास · लुट्: मसिता · लृट्: मसिष्यति · लोट्: मस्यतात् · लङ्: अमस्यत् · विधिलिङ्: मस्येत् · आशीर्लिङ्: मस्यात् · लुङ्: अमसत् · लृङ्: अमसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मसन · ण्वुल्: मासकः · तृच्: मसिता · ण्यत्: मास्यः · तव्य: मसितव्यः · अनीयर्: मसनीयः · क्त: मस्तः · क्तवतु: मस्तवान् · शतृ: मस्यन् · स्य-शतृ: मसिष्यन् · क्त्वा: मसित्वा · ल्यप्: प्रमस्य · तुमुन्: मसितुम् · णमुल्: मासम् · घञ्: मासः · क्तिन्: मस्ति · क्वसु: मेसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मस्त
मस्त
masta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मस्त १ वि॰ [फ़ा॰ मि॰ सं॰ मत्त]
१. जो नशे आदि के कारण मत्त हो । मतवाला । मदोन्मत्त । जैसे,—वह दिन रात शराब मे मस्त रहता है ।
२. जिसे किसी बात का पता न लगता हो । जिसे किसी कि चिंता या परवाह न होती हो । सदा प्रसन्न और निश्चिंत रहनेवाला ।
३. जो अपनी पूरी जवानी पर आने के कारण आप से बाहर हो रहा हो । यौवनमद से भरा हुआ । जैसे, मस्त हाथी, मस्त औरत ।
४. जिसमें मद हो । मदपूर्ण । जैसे, मस्त आँखें ।
५. परम प्रसन्न । मग्न । आनंदित । जैसे,—वह अपने बालबच्चों में ही मस्त रहता है ।
६. अभिमानी । घमंडी । जैसे,—आजकल के मजदूर मस्त हो रहे है । इनसे काम लेना कुछ सहज नहीं है ।
मस्त २ वि॰ [सं॰] उच्च । ऊँचा [को॰] ।
मस्त ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] उत्तमांग । मस्तक । सिर [को॰] । यौ॰—मस्तदारु । मस्तमूलक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मस्त mfn. measured, MW.
मस्त n. (= मस्तक) the head, Dhūrtas.
मस्त and ˚तक, मस्ति &c. See p. 793.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (793,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मस्तं The head. --Comp. --दारु n. the devadāru tree. --मूलकं the neck.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0849-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मस्त(क) न० मस्मति परिमात्यनेन मस--करणे त । १ उच्चे त्रि० । २ शिरसि च स्वार्थे क । ३ उत्तमाङ्गे पुंन० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4740,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मस्तं, क्ली, (मस्यते परिमीयते । मस् परिमाणे + क्तः ।) मस्तकम् । इति द्विरूपकोषः ॥ (यथा, अमरटीकायां मतुष्यवर्गे । ९५ । रघुनाथ चक्रवर्त्तिधृतश्लोकः ॥ “दण्डकमण्डलुमण्डितहस्तः सुललिततिलकविभूषितमस्तः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-651-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मस्त" आता है (17)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मस्तःमस्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मस् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मस्तः 📚 ➤ रूपान्तर करना, आकार बदलना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: परिणामे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मस्त 📚जो नशे आदि के कारण मत्त हो । मतवाला । मदोन्मत्त । जैसे,—वह दिन रात शरा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मस्तः: मस् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें