🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:53:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महमह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महम्+अह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महम्

अर्थ: उत्सव, त्योहार

संस्कृत: उत्सवः · पर्याय: क्षण, उद्धर्ष, उद्धव, उत्सव, महस्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मह (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — मह + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. महा (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. महा (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. मह (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मह् + अच्
  6. मह (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मह् + अच्
  7. मह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहःमहौमहाः
द्वितीयामहम्महौमहान्
तृतीयामहेनमहाभ्याम्महैः
चतुर्थीमहायमहाभ्याम्महेभ्यः
पञ्चमीमहात् / महाद्महाभ्याम्महेभ्यः
षष्ठीमहस्यमहयोःमहानाम्
सप्तमीमहेमहयोःमहेषु
सम्बोधनहे महहे महौहे महाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अह

अर्थ: फैलना, विस्तृत होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्याप्तौ

अंग्रेज़ी: to pervade, to expand, to spread

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच्
  2. अह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअहःअहौअहाः
द्वितीयाअहम्अहौअहान्
तृतीयाअहेनअहाभ्याम्अहैः
चतुर्थीअहायअहाभ्याम्अहेभ्यः
पञ्चमीअहात् / अहाद्अहाभ्याम्अहेभ्यः
षष्ठीअहस्यअहयोःअहानाम्
सप्तमीअहेअहयोःअहेषु
सम्बोधनहे अहहे अहौहे अहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अह् (स्वादिगण) · अर्थ: फैलना, विस्तृत होना (व्याप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअह्नोतिअह्नुतःअह्नुवन्ति
मध्यमअह्नोषिअह्नुथःअह्नुथ
उत्तमअह्नोमिअह्नुवःअह्नुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अह्नोति · लिट्: आह · लुट्: अहिता · लृट्: अहिष्यति · लोट्: अह्नुतात् · लङ्: आह्नोत् · विधिलिङ्: अह्नुयात् · आशीर्लिङ्: अह्यात् · लुङ्: आहीत् · लृङ्: आहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अहन · ण्वुल्: आहकः · तृच्: अहिता · ण्यत्: आह्यः · तव्य: अहितव्यः · अनीयर्: अहनीयः · क्त: अहितः · क्तवतु: अहितवान् · शतृ: अह्नुवन् · स्य-शतृ: अहिष्यन् · क्त्वा: अहित्वा · ल्यप्: प्राह्य · तुमुन्: अहितुम् · णमुल्: आहम् · घञ्: आहः · क्तिन्: आढि · क्वसु: आहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मह
मह
maha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मह १ अव्य॰ [हिं॰] दे॰ महँ । उ॰—एहि मह रघुपति नाम उदारा ।—मानस, १ ।
मह २ वि॰ [सं॰ महत्]
१. महा । अति । बहुत । उ॰—प्रिय बिन तिय यह दुखिया जान । तब यो गौरी कियो बखान ।—लल्लू (शब्द॰) ।
२. महत् । श्रेष्ठ । बड़ा । यौ॰—महसुन = महाशून्य । उ॰—मन पवनहिं जीतो जबै महसुन माहिं समाधि ।—गुलाल॰, पृ॰ १४१ ।
मह ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] उत्सव ।
२. यज्ञ ।
३. दीप्ति । चमक ।
४. महिष । भैंसा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मह mfn. great, mighty, strong, abundant, RV.
मह m. (cf. मख, मघ) a feast, festival, MBh.
the festival of spring, Śiś.; Hariv.; Var.
a partic. Ekāha, ŚāṅkhŚr.
a sacrifice, L.
a buffalo, L.
light, lustre, brilliance, L.
मह n. pl. great deeds, RV.
2. मह in comp. for महा before ऋ and before र् for ऋ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (794,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महः [मह्-घञर्थे क] 1 A festival, festive occasion; बंधुताहृदयकौमुदीमहः Māl. 9. 21; U. 6. 40; स खलु दूरगतोप्यतिवर्तते महमसाविति बंधुतयोदितैः [] Śi. 6. 19; मदनमहं Ratn. 1. --2 An offer ing, a sacrifice. --3 A buffalo. --4 Light, lustre; cf. महस् also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0850-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मह पूजायां भ्वा० पर० सक० सेट् । भहति अमहीत् मेहतुः ।
मह वृद्धौ भ्वा० आ० अक० सेट् इदित् । भहते अमंहिष्ट ।
मह पूजने अद० चु० उभ० सक० सेट् । महयति--ते अम- महत्--त ।
मह पु० मह--घञर्थे क । १ उत्सवे सततानन्दजनकव्यापारे अभरः । २ तेजसि मेदि० । ३ यज्ञे पु० ४ महिषे च पुंस्त्री० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4740,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मह, पूजे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) महति । इति दुर्गादासः ॥
मह, इ क त्विषि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-अक०-सेट् ।) इ क, मंहयति । त्विषि दीप्तौ । इति दुर्गादासः ॥
मह, इ ङ वृद्धौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् ।) इ, मंह्यते । ङ, मंहते । इति दुर्गादासः ॥
मह, त् क पूजे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) महयति । इति दुर्गादासः ॥
महः, पुं, (मह्यते पूज्यतेऽस्मिन्निति । मह + “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः । मह + अच् इत्युज्ज्वलदत्तः । ४ । १८८ ।) उत्सवः । इत्यमरः । १ । ७ । १८८ ॥ (यथा, माघे । ६ । १९ । “न खलु दूरगतोऽप्यतिवर्त्तते महमसाविति बन्धुतयोदितैः ॥” महते पूज्यते इति ।) तेजः । इति मेदिनी । हे ७ ॥ यज्ञः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हरिवंशे । ७१ । १८ । “तस्मात् प्रावृषि राजानः सर्व्वे शक्रं मुदा युताः । महैः सुरेशमर्च्चन्ति वयमन्ये च मानवाः ॥”) महिषः । इति हेमचन्द्रः ॥ (त्रि, महत् । यथा, ऋग्वेदे । १० । ९१ । ८ । “महे वृणते नान्यं त्वत् ॥” “महे महति ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
महः, [स्] क्ली, (मह्यते पूज्यतेऽस्मिन्निति । मह + “सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इति असुन् ।) उत्सवः । (मह्यते पूज्यते इति । मह + असुन् ।) तेजः । इति मेदिनी । से, ३० ॥ (यथा, रघुटीकारम्भे मल्लिनाथः । “अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्त्यवैभवम् । तं नरं वपुषि कुञ्जरं मुखे मन्महे किमपि तुन्दिलं महः ॥” मह्यन्ते पूज्यन्ते देवादयोऽस्मिन्निति । मह + असुन् ।) यज्ञः । इति शब्दरत्नावली ॥ (उद- कम् । इति निघण्टुः । १ । १२ ॥ पूज्यमाने, त्रि । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । २० । ६ । “जिह्वा मे भद्रं वाङ्महो मनो मन्युः स्वरात् भामः ॥” “वाक् वागिन्द्रियं महः पूज्यमानास्तु ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥ महति । यथा, ऋग्वेदे । ८ । २३ । १६ । “महो राये तमुत्वा समिधीमहि ।” “महो महते राये धनाय ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-652-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महम्मह (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मह + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — मह + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | महा (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अहअह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महम् 📚 ➤ उत्सव, त्योहार
संस्कृत: उत्सवः · पर्याय: क्षण, उद्धर्ष, उद्धव, उत्सव, महस्

अह 📚 ➤ फैलना, विस्तृत होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्याप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मह 📚दे॰ 'महँ'🟠🔵🟣🟢🟤
अह 📚दिन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मह
उत्सव के नाम (१.७.४०) — क्षण, उद्धर्ष, उद्धव, उत्सव
अह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
महमहमहम् + अहहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • महम्: मह + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • अह: अह् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें