🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:37:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महिख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महि+ख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महि

अर्थ: पृथ्वी-जैसा कि महीपाल और महीभृत् आदि में

संस्कृत: भूमिः · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

व्युत्पत्ति: मह + अच् + ङीष् पृथ्वी-जैसा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मही (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. महा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. मह धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मही (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहीमह्यौमह्यः
द्वितीयामहीम्मह्यौमहीः
तृतीयामह्यामहीभ्याम्महीभिः
चतुर्थीमह्यैमहीभ्याम्महीभ्यः
पञ्चमीमह्याःमहीभ्याम्महीभ्यः
षष्ठीमह्याःमह्योःमहीनाम्
सप्तमीमह्याम्मह्योःमहीषु
सम्बोधनहे महिहे मह्यौहे मह्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ख

अर्थ: सूर्य

संस्कृत: आकाशः, चक्षुरादीन्द्रियम् · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ख (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखम्खेखानि
द्वितीयाखम्खेखानि
तृतीयाखेनखाभ्याम्खैः
चतुर्थीखायखाभ्याम्खेभ्यः
पञ्चमीखात् / खाद्खाभ्याम्खेभ्यः
षष्ठीखस्यखयोःखानाम्
सप्तमीखेखयोःखेषु
सम्बोधनहे खहे खेहे खानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मही
मही
mahī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मही १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी ।
२. मिट्टी ।
३. अवकाश- देश । स्थान ।
४. नदी ।
५. क्षेत्र का आधार ।
६. सेना ।
७. झुंठ । समुह ।
८. एक की संख्या ।
९. गाय ।
१०. हुरहुर । हुलहुल ।
११. एक छंद का नाम जिसमे एक लघु और एक गुरु मात्रा होती है । जैसे, मही, सगी, नदी इत्यादि ।
१२. भू संपत्ति । जमीन जायदाद (को॰) ।
१३. बहुत बड़ी सेना । विशाल सेना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मही (ई), f. See मही, p. 803, col. 2.
1. मही f. (cf. 2. मह्), ‘the great world’, the earth (cf. उर्वी, पृथिवी), RV. &c. &c. (in later language also = ground, soil, land, country)
earth (as a substance), Mn. vii, 70
the base of a triangle or other plane figure, Col.
space, RV. iii, 56, 2; v, 44, 6 &c.
a host, army, ib. iii, 1, 12; vii, 93, 5 &c.
a cow, RV.; VS. (Naigh. ii, 11)
du. heaven and earth, RV. i, 80, 11; 159, 1 &c. (Naigh. iii, 30)
pl. waters, streams, RV. ii, 11, 2; v, 45, 3 &c.
Hingtsha Repens, L.
a kind of metre, Col.
N. of a divine being (associated with Iḍā and Sarasvatī, RV. i, 13, 9; Sāy.; cf. Naigh. i, 11)
of a river, MBh.; Hariv.
of the number ‘one’, Gaṇit.
2. मही in comp. for मह.
मही मही-कम्प &c. See p. 803, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (794,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मही 1 Earth; as in महीपाल, महीभृत् &c.; मही रम्या शय्या Bh. 3. 79. --2 Ground, soil. --3 Landed property or estate, land. --4 A country, kingdom. --5 N. of a river falling into the gulf of Cambay. --6 (In geom.) The base of any plane figure. --7 A large army (Ved.). --Comp. --इनः, --ईश्वरः a king; न न महीननहीनपराक्रमं R. 9. 5. --कंपः an earthquake. --क्षित् m. a king, sovereign; R. 1. 11, 85; 19. 20. --जः [] {1} the planet Mars. {2} N. of Nara kāsura. {3} a tree. --(जा) N. of Sītā. --(जं) wet ginger. --तलं surface of the earth. --दुर्गं an earth fort. --धरः {1} a mountain; R. 6. 52; Ku. 6. 89. {2} an epithet of Viṣṇu. --भ्रः {1} a mountain; Bh. 2. 10; Śi. 15. 54; R. 3. 60, 13. 7. {2} a symbolical expression for the number, ‘seven’. {3} an epithet of Viṣṇu. --नाथः, --पः, --पतिः, --पालः, --भुज् m. --मघवन् m. --महेंद्रः a king; Bg. 1. 2; R. 2. 34, 6. 12. --पतनं humble obeisance (as by falling on the ground.) --पुत्रः, --सुतः, --सूनुः {1} the planet Mars. {2} epithets of the demon Naraka. --पुत्री, --सुता an epithet of Sītā. --प्रकंपः an earthquake. --प्ररोहः, --रुह् m., रुहः a tree; Ki. 5. 10; Śi. 20. 49. --प्राचीरं, --प्रावरः the sea. --भर्तृ m. a king. --भृत् m. {1} a mountain; Ki. 1. 27; Ki. 5. 1. {2} a king, sovereign. --लता an earthworm. --सुरः a Brāhmaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0855-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महि(ही) स्त्री मह--इन् वा ङीप् । १ पृथिव्याम् । ङीबन्तस्तु मालवदेशस्थे २ नदीभेदेऽपि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4745,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मही, स्त्री, (मह्यते इति । मह् + अच् । मह + “गौरादिभ्यश्च । ४ । १ । ४१ । इति ङीष् । यद्वा, महि । कृदिकारादिति ङीष् ।) पृथिवी । इत्यमरः । २ । १ । ३ । (यथा विष्णुपुराणे । १ । ४ । २९ । “उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षे र्महावराहस्य महीं विधार्य्य । विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयो जुषन्ति ॥”) नदीविशेषः । सा च मालवदेशे वर्त्तते । इति मेदिनी । हे, । ७ ॥ तज्जलगुणाः । “महीजलन्तु सुस्वादु बल्यं पित्तहरं गुरु ।” इति राजनिर्घण्टः ॥ गौः । इति जटाधरः ॥ हिलमोचिका । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (लोकः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ५६ । २ । “तिस्रो महीरुपरास्तस्थुः ॥” “महीः लोकाः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-679-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मही" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महिमही (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: महा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | मह धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
खख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महि 📚 ➤ पृथ्वी-जैसा कि महीपाल और महीभृत् आदि में
संस्कृत: भूमिः · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

ख 📚 ➤ सूर्य
संस्कृत: आकाशः, चक्षुरादीन्द्रियम् · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मही 📚पृथ्वी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मही
पृथ्वी के और नाम (२.१.३) — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें