🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:32:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

माख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

माख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

माख

अर्थ: जाना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. माख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मख् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — माख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामाखःमाखौमाखाः
द्वितीयामाखम्माखौमाखान्
तृतीयामाखेनमाखाभ्याम्माखैः
चतुर्थीमाखायमाखाभ्याम्माखेभ्यः
पञ्चमीमाखात् / माखाद्माखाभ्याम्माखेभ्यः
षष्ठीमाखस्यमाखयोःमाखानाम्
सप्तमीमाखेमाखयोःमाखेषु
सम्बोधनहे माखहे माखौहे माखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मख् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममखतिमखतःमखन्ति
मध्यममखसिमखथःमखथ
उत्तममखामिमखावःमखामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मखति · लिट्: ममाख · लुट्: मखिता · लृट्: मखिष्यति · लोट्: मखतात् · लङ्: अमखत् · विधिलिङ्: मखेत् · आशीर्लिङ्: मख्यात् · लुङ्: अमखीत् · लृङ्: अमखिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मखन · ण्वुल्: माखकः · तृच्: मखिता · ण्यत्: माख्यः · तव्य: मखितव्यः · अनीयर्: मखनीयः · क्त: मखितः · क्तवतु: मखितवान् · शतृ: मखन् · स्य-शतृ: मखिष्यन् · क्त्वा: मखित्वा · ल्यप्: प्रमख्य · तुमुन्: मखितुम् · णमुल्: माखम् · घञ्: माखः · क्तिन्: मक्ति · क्वसु: मेखिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — माख
माख
mākha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माख १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ माखी] यज्ञ संबंधी । यज्ञीय । यज्ञ या मख का [को॰] ।
माख पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मक्ष]
१. अप्रसन्नता । नाराजगी । नाखुशी । क्रोध । रिस । उ॰— (क) देखेउँ आय जो कछु कपि भाखा । तुम्हरे लाज न रोस मन माखा ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) लीवे को लाख करै अभिलाष करै कहुँ माख परे कबहूँ हँसि ।— बेनी (शब्द॰) ।
२. अभिमान । घमंड ।
३. पछतावा ।
४. अपने देष को ढँकना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माख (prob.) n. (fr. मभ) any relationship based upon an oblation offered in common, Hariv. (v.l. मौख).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (805,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
माखमाख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मख् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

माख 📚 ➤ जाना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
माख 📚यज्ञ संबंधी । यज्ञीय । यज्ञ या मख का🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • माख: मख् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें