🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:28:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

माणवक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

माणवक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

माणवक

अर्थ: लड़का, बालक, बच्चा, छोकरा (प्रायः तिरस्कारसूचक के रुप में प्रयुक्त

संस्कृत: बालः, दशलतिकाहारः · पर्याय: बाल, दारक

व्युत्पत्ति: मानव + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. माणवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — माणवक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामाणवकःमाणवकौमाणवकाः
द्वितीयामाणवकम्माणवकौमाणवकान्
तृतीयामाणवकेनमाणवकाभ्याम्माणवकैः
चतुर्थीमाणवकायमाणवकाभ्याम्माणवकेभ्यः
पञ्चमीमाणवकात् / माणवकाद्माणवकाभ्याम्माणवकेभ्यः
षष्ठीमाणवकस्यमाणवकयोःमाणवकानाम्
सप्तमीमाणवकेमाणवकयोःमाणवकेषु
सम्बोधनहे माणवकहे माणवकौहे माणवकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — माणवक
माणवक
māṇavaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बालक (2.6.42) बाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माणवक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोलह वर्ष की अवस्थावाला युवक ।
२. बीस या सोलह लड़ी का हार ।
३. विद्यार्थी । बटु ।
४. निंदिन या नीच आदमी । छोटा आदमी (उपेक्षासूचक) ।
५. मूर्ख व्यक्ति ।
६. एक छंद । माणवक्रीड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माणवक m. a youth, lad, fellow (= prec.), Gobh.; Kāv.; Pur. &c. (cf. माधव्य- and मायाम्˚)
a pupil, scholar, religious student, W.
a pearl ornament of 16 (accord. to L. also of 20 or 48) strings, VarBṛS.; Pañcad.
माणवक n. a kind of metre, Col. (also -क्रीड n. or -क्रीडनक n. -क्रीडा, f. -क्रीडितक n.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (806,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माणवकः 1 A youth, boy, lad, youngster (oft. used contemptuously). --2 A little man, dwarf; manikin; मायामाणवकं हरिं Bhāg. --3 A silly fellow. --4 A scholar, religious student. --5 A pearl-necklace of sixteen (or twenty) strings.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0857-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माणवकः, पुं, (अल्पो मानवः । “अल्पे ।” ५ । ३ । ८५ । इति कन् ।) बालकः । स च षोडश- वर्षपर्य्यन्तप्रथमवयस्कः ॥ (यथा, श्रीभागवते । ८ । १९ । ३२ । “एष ते स्थानमैश्वर्य्यं श्रियं तेजोयशः श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरिः ॥” माणवको बालः स इव ।) हारभेदः । स तु विंशतियष्टिकः । विशनरहार इति भाषा । इत्यमरभरतौ । २ । ६ । १०६ ॥ (बृहत्संहिता- मते तु षोडशयष्टिको हारः । यथा, तत्रैव । ८१ । ३३ । “द्धात्रिंशता गुच्छो विंशत्या कीर्त्तितोऽर्द्ध- गुच्छाख्यः । षोडषभिर्माणवको द्बादशभिश्चार्द्धमाणवकः ॥”) कुपुरुषः । इति मेदिनी । के, २०९ ॥ वटुः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-689-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माणवक" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
माणवकमाणवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

माणवक 📚 ➤ लड़का, बालक, बच्चा, छोकरा (प्रायः तिरस्कारसूचक के रुप में प्रयुक्त
संस्कृत: बालः, दशलतिकाहारः · पर्याय: बाल, दारक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
माणवक 📚सोलह वर्ष की अवस्थावाला युवक🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
माणवक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • माणवक: मानव + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें