🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:33:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माणवक
māṇavaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बालक (2.6.42) बाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माणवक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोलह वर्ष की अवस्थावाला युवक ।
२. बीस या सोलह लड़ी का हार ।
३. विद्यार्थी । बटु ।
४. निंदिन या नीच आदमी । छोटा आदमी (उपेक्षासूचक) ।
५. मूर्ख व्यक्ति ।
६. एक छंद । माणवक्रीड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माणवक m. a youth, lad, fellow (= prec.), Gobh.; Kāv.; Pur. &c. (cf. माधव्य- and मायाम्˚)
a pupil, scholar, religious student, W.
a pearl ornament of 16 (accord. to L. also of 20 or 48) strings, VarBṛS.; Pañcad.
माणवक n. a kind of metre, Col. (also -क्रीड n. or -क्रीडनक n. -क्रीडा, f. -क्रीडितक n.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (806,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माणवकः 1 A youth, boy, lad, youngster (oft. used contemptuously). --2 A little man, dwarf; manikin; मायामाणवकं हरिं Bhāg. --3 A silly fellow. --4 A scholar, religious student. --5 A pearl-necklace of sixteen (or twenty) strings.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0857-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माणवकः, पुं, (अल्पो मानवः । “अल्पे ।” ५ । ३ । ८५ । इति कन् ।) बालकः । स च षोडश- वर्षपर्य्यन्तप्रथमवयस्कः ॥ (यथा, श्रीभागवते । ८ । १९ । ३२ । “एष ते स्थानमैश्वर्य्यं श्रियं तेजोयशः श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरिः ॥” माणवको बालः स इव ।) हारभेदः । स तु विंशतियष्टिकः । विशनरहार इति भाषा । इत्यमरभरतौ । २ । ६ । १०६ ॥ (बृहत्संहिता- मते तु षोडशयष्टिको हारः । यथा, तत्रैव । ८१ । ३३ । “द्धात्रिंशता गुच्छो विंशत्या कीर्त्तितोऽर्द्ध- गुच्छाख्यः । षोडषभिर्माणवको द्बादशभिश्चार्द्धमाणवकः ॥”) कुपुरुषः । इति मेदिनी । के, २०९ ॥ वटुः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-689-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माणवक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें