🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:40:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मात्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मात्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मात्रः

अर्थ: ‘इतनी माप का जितना कि’ ‘वहाँ तक पहुँचता हुआ जहाँ तक कि ’ अर्थो को प्रकट करने के लिए संज्ञाओं के साथ जोड़ा जाने वाला प्रत्यय, जैसा कि उरुमात्री भित्तिः (इस अर्थ में समास के अन्त में ‘मात्रा’ शब्द का प्रयोग भी चिन्तनीय है, दे.नी . )

संस्कृत: पर्याय: वृत्तान्त, न्यक्ष, अथो, अथ

व्युत्पत्ति: मा + त्रन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मात्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मात्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामात्रःमात्रौमात्राः
द्वितीयामात्रम्मात्रौमात्रान्
तृतीयामात्रेणमात्राभ्याम्मात्रैः
चतुर्थीमात्रायमात्राभ्याम्मात्रेभ्यः
पञ्चमीमात्रात् / मात्राद्मात्राभ्याम्मात्रेभ्यः
षष्ठीमात्रस्यमात्रयोःमात्राणाम्
सप्तमीमात्रेमात्रयोःमात्रेषु
सम्बोधनहे मात्रहे मात्रौहे मात्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मात्र
मात्र
mātra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मात्र अव्य॰ [सं॰] केवल । भर । सिर्फ । जैसे, नाममात्र, तिल मात्र । उ॰— (क) रहे तुम सल्य कहावत मात्र । अवै सह सल्य करौं सब गात्र ।— गोपाल (शब्द॰) । (ख) केवल भक्त चारि युग केरे । तिनके जे हैं चरित घनेरे । सोई मात्र कथौं यहि माहीं । कछुक कथा उपयोगिन काहीं ।—रघुराज (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मात्र m. a Brāhman of the lowest order i.e. only by birth, Hcat.
मात्र n. an element, elementary matter, BhP.
(ifc.) measure, quantity, sum, size, duration, measure of any kind (whether of height, depth, breadth, length, distance, time or number, e.g. अङ्गुल-मात्रम्, a finger's breadth, Pañcat.; अर्थ-मात्रम्, a certain sum of money, ib.; क्रोश-मात्रे, at the distance of a Kos, Hit. ; मास-मात्रे, in a month, Lāṭy.; शत-मात्रम्, a hundred in number, Kathās.)
the full or simple measure of anything, the whole or totality, the one thing and no more, often = nothing but, entirely, only (e.g. राज-मात्रम्, the whole class of kings, ŚāṅkhŚr.; भय-म्˚, all that may be called danger, any danger, VarBṛS.; रति-म्˚, nothing but sensuality, Mn.; शब्द-मात्रेण, only by a sound, Śak.)
मात्र mf(आ and ई)n. (ifc.) having the measure of, i.e. as large or high or long or broad or deep or far or much or many (cf. अङ्गुष्ठ-, ताल-, बाहु-, यव-, तावन्-, एतावन्-म्˚)
possessing (only) as much as or no more than (cf. प्राण-यात्रिक-म्˚)
amounting (only) to (pleonastically after numerals; cf. त्रि-म्˚)
being nothing but, simply or merely (cf. पदाति-, मनुष्य-म्˚; after a pp. = scarcely, as soon as, merely, just, e.g. जात-म्˚, scarcely or just born, Mn.; कृष्ट-म्˚, merely ploughed, KātyŚr.; भुक्त-मात्रे, immediately after eating, Mn.)
मात्र , ˚त्रक &c. See p. 804, cols. 2, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (804,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मात्र a. (त्रा, --त्री f.) [मा-त्रन्] An affix added to nouns in the sense of ‘measuring as much as’, ‘as [] high or long, or broad as,’ ‘reaching as far as;’ as in ऊरुमात्री भित्तिः पंचदशयोजनमात्रमध्वानमतिचक्राम K.; (in this sense the word may as well be considered to be मात्रा at the end of comp. q. v. below). --त्रं 1 A measure, whether of length, breadth, height, size, space, distance or number; usually at the end of comp. i. e. अंगुलिमात्रं a ‘finger's breadth’; किंचिन्मात्रं गत्वा ‘to some distance’; क्रोशमात्रे ‘at the distance of a Krośa’, रेखामात्रमपि ‘even the breadth of a line, as much as a line’; R. 1. 17; so क्षणमात्र, नि मिषमात्रं ‘the space of an instant;’ शतमात्र ‘a hundred in number’; so गजमात्र ‘as high or big as an elephant’; तालम त्र, यवमात्र &c. --2 The full measure of anything, the whole or entire class of things, totality; जीवमात्र or प्राणिमात्रं ‘the entire class of living beings’; मनुष्यमात्रो मर्त्यः ‘every man is mortal’; वस्तुमात्रपक्षकोऽनुप पंहारी (हेतुः) Tarka K.; मानुषमात्रदुष्करं कर्मानुष्ठितं Dk. --3 The simple measure of anything, the one thing and no more, often translateable by ‘mere,’ ‘only’, ‘even’; जातिमात्रेण H. 1. 58 ‘by mere caste’; टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः 2. 149. ‘by a mere wag-tail’, वाचामात्रेण जाप्यसे Ś. 2 ‘merely by words’; so अर्थमात्रं, संमानमात्रं Pt. 1. 83; used with past participles मात्र may be translated by ‘as soon as’, ‘no sooner than’, ‘just’; विद्धमात्रः R. 5. 51 ‘as soon as pierced’, ‘when just pierced’; भुक्तामात्रे ‘just after eating’; प्रविष्टमात्र एव तत्रमवति Ś. 3. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0858-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मात्र न० मा--त्रन् । १ साकल्ये २ अवधारणे च अमरः । [] ३ परिच्छदे ४ अल्पे ५ परिमाणे स्त्री अमरः । ६ कर्णभूषायाम् ७ वित्ते ८ वर्णावयवभेदे च स्त्री मेदि० । “कालेन यावता पाणिः पर्य्येति जानुमण्डम् । सा मात्रा कविभिः प्रोक्ता” इत्युक्ते ९ ह्रस्ववर्णोच्चारणकाले च स्त्री । “एक- मात्रो भवेद् ह्रस्वः” । मीयस्तेऽनया विषयाः मा--करणे च्छ्रन् । १० इन्द्रियवृत्तौ । “मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय!” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4748-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मात्रं, क्ली, (मीयत इति । मा + त्रन् ।) कार्त्- स्न्यम् । अवधारणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १७७ ॥ कार्त्स्न्ये यथा जीवमात्रं न हिंसेत । अवधा- रणे यथा पयोमात्रं भुङ्क्ते । इति तट्टीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-696-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मात्र" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मात्रःमात्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मात्रः 📚 ➤ ‘इतनी माप का जितना कि’ ‘वहाँ तक पहुँचता हुआ जहाँ तक कि ’ अर्थो को प्रकट करने के लिए संज्ञाओं के साथ जोड़ा जाने वाला प्रत्यय, जैसा कि उरुमात्री भित्तिः (इस अर्थ में समास के अन्त में ‘मात्रा’ शब्द का प्रयोग भी चिन्तनीय है,…
संस्कृत: पर्याय: वृत्तान्त, न्यक्ष, अथो, अथ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मात्र 📚केवल । भर । सिर्फ । जैसे, नाममात्र, तिल मात्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें