🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:12:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मारीच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मारीच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मारीच

अर्थ: ताडका और सुन्द राक्षस की सन्तान, मारीच नाम का राक्षस। यह स्वर्णमृग का रुप धारण करके राम को सीता से दूर भगा ले गया था जिससे कि रावण को सीता का अपहरण करने का अवसर मिल गया

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मारीच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मारीच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मारीच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामारीचःमारीचौमारीचाः
द्वितीयामारीचम्मारीचौमारीचान्
तृतीयामारीचेनमारीचाभ्याम्मारीचैः
चतुर्थीमारीचायमारीचाभ्याम्मारीचेभ्यः
पञ्चमीमारीचात् / मारीचाद्मारीचाभ्याम्मारीचेभ्यः
षष्ठीमारीचस्यमारीचयोःमारीचानाम्
सप्तमीमारीचेमारीचयोःमारीचेषु
सम्बोधनहे मारीचहे मारीचौहे मारीचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मारीच
मारीच
mārīca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मारीच १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रामायण के अनुसार वह राक्षस जिसने सोने का हिरन बनकर रामचंद्र को धोखा दिया था ।
२. मिर्च के पौवे । मिर्चि की झाड़ी (को॰) ।
३. बड़ा हाथी । विशाल गज (को॰) ।
४. कंकोल (को॰) ।
मारीच २ वि॰ मरीचि संबंधी । मरीचि ऋषि निर्मित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मारीच mfn. belonging or relating to or composed by Marīci, Madhus
मारीच m. (patr. fr. मरीचि) N. of Kaśyapa, MBh.; R. &c.
a royal elephant, L.
a species of plant (= कक्कोल), L.
N. of a Rākṣasa, MBh.; Hariv.; R.
मारीच n. (fr. मरीच) a grove of pepper plants, Ragh.
N. of Comm. on Siddhāntaś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (812,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मारीच a. (ची f.) Belonging to or composed by Marīci. --चः 1 N. of a demon, son of Sunda and Tāḍakā. He assumed the form of a golden deer, and thus enticed Rāma to a considerable distance from Sītā, so that Rāvaṇa found a good opportunity to carry her off. --2 A large or royal elephant. --3 A kind of plant. --4 N. of the sage Kaśyapa; Ś. 7. 9. --5 A sacrificing priest. --ची N. of the mother of Śākyamuni. --चं A collection of pepper shrubs.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0862-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मारीच पु० तारकाराक्षसीपुत्रे रावणानुचरे १ राक्षसविशेषे २ कक्कोलके ३ याजकब्राह्मणे मेदि० । ४ राजगजे पुंस्त्री० जटा० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4750,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मारीचः, पुं, (मरीचेरपत्यं पुमान् । मरीचि + अण् ।) राक्षसविशेषः । स च तारकाराक्षसी- पुत्त्रः रावणस्यानुचरः सीताहरणकाले माया- मृगरूपोऽसौ श्रीरामेण हतश्च । इति रामा- यणम् ॥ अस्य विवरणं यथा, -- “एतस्मिन्नन्तरे रामो ददर्श कनकं मृगम् । सीता तं प्रेरयामास तदर्थे यत्नपूर्व्वकम् ॥ संन्यस्य लक्ष्मणं रामो जानक्या रक्षणे वने । स्वयं जगाम तूर्णं तं विव्याध शायकेन च ॥ हा लक्ष्मणेति शब्दञ्च कृत्वाथ मायया मृगः । प्राणांस्तत्याज सहसा पुरो दृष्ट्वा हरिं स्मरन् ॥ मृगदेहं परित्यज्य दिव्यं देहं विधाय च । रत्ननिर्म्माणयानेन वैकुण्ठं स जगाम ह ॥ वैकुण्ठद्बारे द्बार्य्यासीत् किङ्करो द्वारपालयोः । जयश्च विजयश्चैव बलवांश्चाजिताभिधः ॥ शापेन शनकादीनां संप्राप्य राक्षसीं तनुम् । पुनर्जगाम च द्बारमादौ च द्वारपालयोः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १२ अध्यायः ॥ कश्यपः । यथा, -- “इति संचिन्त्य भगवान् मारीचः कुरुनन्दन ! । उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानञ्च विगर्हयन् ॥” इति श्रीभागवते ६ स्कन्धे १८ अध्यायः ॥ (तथा च महाभारते । १३ । ८५ । १०७ । मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपोऽह्य भूत् ॥”) कक्कोलकम् । याजकब्राह्मणः । इति मेदिनी । चे, १७ ॥ राजहस्ती । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-706-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मारीचमारीच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मारीच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मारीच 📚 ➤ ताडका और सुन्द राक्षस की सन्तान, मारीच नाम का राक्षस। यह स्वर्णमृग का रुप धारण करके राम को सीता से दूर भगा ले गया था जिससे कि रावण को सीता का अपहरण करने का अवसर मिल गया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मारीच 📚रामायण के अनुसार वह राक्षस जिसने सोने का हिरन बनकर रामचंद्र को धोखा दि…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें