🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:26:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मारीच
mārīca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मारीच १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रामायण के अनुसार वह राक्षस जिसने सोने का हिरन बनकर रामचंद्र को धोखा दिया था ।
२. मिर्च के पौवे । मिर्चि की झाड़ी (को॰) ।
३. बड़ा हाथी । विशाल गज (को॰) ।
४. कंकोल (को॰) ।
मारीच २ वि॰ मरीचि संबंधी । मरीचि ऋषि निर्मित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मारीच mfn. belonging or relating to or composed by Marīci, Madhus
मारीच m. (patr. fr. मरीचि) N. of Kaśyapa, MBh.; R. &c.
a royal elephant, L.
a species of plant (= कक्कोल), L.
N. of a Rākṣasa, MBh.; Hariv.; R.
मारीच n. (fr. मरीच) a grove of pepper plants, Ragh.
N. of Comm. on Siddhāntaś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (812,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मारीच a. (ची f.) Belonging to or composed by Marīci. --चः 1 N. of a demon, son of Sunda and Tāḍakā. He assumed the form of a golden deer, and thus enticed Rāma to a considerable distance from Sītā, so that Rāvaṇa found a good opportunity to carry her off. --2 A large or royal elephant. --3 A kind of plant. --4 N. of the sage Kaśyapa; Ś. 7. 9. --5 A sacrificing priest. --ची N. of the mother of Śākyamuni. --चं A collection of pepper shrubs.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0862-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मारीच पु० तारकाराक्षसीपुत्रे रावणानुचरे १ राक्षसविशेषे २ कक्कोलके ३ याजकब्राह्मणे मेदि० । ४ राजगजे पुंस्त्री० जटा० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4750,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मारीचः, पुं, (मरीचेरपत्यं पुमान् । मरीचि + अण् ।) राक्षसविशेषः । स च तारकाराक्षसी- पुत्त्रः रावणस्यानुचरः सीताहरणकाले माया- मृगरूपोऽसौ श्रीरामेण हतश्च । इति रामा- यणम् ॥ अस्य विवरणं यथा, -- “एतस्मिन्नन्तरे रामो ददर्श कनकं मृगम् । सीता तं प्रेरयामास तदर्थे यत्नपूर्व्वकम् ॥ संन्यस्य लक्ष्मणं रामो जानक्या रक्षणे वने । स्वयं जगाम तूर्णं तं विव्याध शायकेन च ॥ हा लक्ष्मणेति शब्दञ्च कृत्वाथ मायया मृगः । प्राणांस्तत्याज सहसा पुरो दृष्ट्वा हरिं स्मरन् ॥ मृगदेहं परित्यज्य दिव्यं देहं विधाय च । रत्ननिर्म्माणयानेन वैकुण्ठं स जगाम ह ॥ वैकुण्ठद्बारे द्बार्य्यासीत् किङ्करो द्वारपालयोः । जयश्च विजयश्चैव बलवांश्चाजिताभिधः ॥ शापेन शनकादीनां संप्राप्य राक्षसीं तनुम् । पुनर्जगाम च द्बारमादौ च द्वारपालयोः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १२ अध्यायः ॥ कश्यपः । यथा, -- “इति संचिन्त्य भगवान् मारीचः कुरुनन्दन ! । उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानञ्च विगर्हयन् ॥” इति श्रीभागवते ६ स्कन्धे १८ अध्यायः ॥ (तथा च महाभारते । १३ । ८५ । १०७ । मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपोऽह्य भूत् ॥”) कक्कोलकम् । याजकब्राह्मणः । इति मेदिनी । चे, १७ ॥ राजहस्ती । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-706-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें