🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:36:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मित

अर्थ: मापा हुआ, नपा तुला

संस्कृत: माने

अंग्रेज़ी: to measure,to weigh,to limit,to compare in size

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मा + क्त
  2. मित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मा + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामितःमितौमिताः
द्वितीयामितम्मितौमितान्
तृतीयामितेनमिताभ्याम्मितैः
चतुर्थीमितायमिताभ्याम्मितेभ्यः
पञ्चमीमितात् / मिताद्मिताभ्याम्मितेभ्यः
षष्ठीमितस्यमितयोःमितानाम्
सप्तमीमितेमितयोःमितेषु
सम्बोधनहे मितहे मितौहे मिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मा (अदादिगण) · अर्थ: नापना, तौलना, अनुमान से सिद्ध करना (माने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममातिमातःमान्ति
मध्यममासिमाथःमाथ
उत्तममामिमावःमामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: माति · लिट्: ममौ · लुट्: माता · लृट्: मास्यति · लोट्: मातात् · लङ्: अमात् · विधिलिङ्: मायात् · आशीर्लिङ्: मेयात् · लुङ्: अमासीत् · लृङ्: अमास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मान · ण्वुल्: मायकः · तृच्: माता · यत्: मेयः · तव्य: मातव्यः · अनीयर्: मानीयः · क्त: मितः · क्तवतु: मितवान् · शतृ: मान् · स्य-शतृ: मास्यन् · क्त्वा: मित्वा · ल्यप्: प्रमाय · तुमुन्: मातुम् · णमुल्: मायम् · घञ्: मायः · क्तिन्: मिति · क्वसु: ममिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मित
मित
mita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मित १ वि॰ [सं॰]
१. जो सीमा के अंदर हो । नपातुला । परिमित ।
२. थोड़ा । कम । जैसे,—मितव्ययी, मितभाषी ।
३. फेंका हुआ । क्षिप्त ।
मित पु संज्ञा स्त्री॰ परिमाण । सीमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मित mfn. (for 2. See below) fixed, set up, founded, established, RV.; AV.; ŚāṅkhŚr.
firm, strong (see comp.)
cast, thrown, scattered, W.
2. मित mfn. (√ 3. मा; for 1. मित See √ 1. मि) measured, meted out, measured or limited by i.e. equal to (instr. or comp.), Sūryas.; VarBṛS.; BhP.
containing a partic. measure i.e. measuring, consisting of (acc.), RPrāt.; Bhartṛ. (v.l.)
measured, moderate, scanty, frugal, little, short, brief, Inscr.; Mn.; Kāv. &c.
measured i.e. investigated, known (see लोक)
मित m. N. of a divine being (associated with Sammita), Yājñ.
of a Ṛṣi in the third Manv-antara, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (815,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मित p. p. [मि मा-वा-क्त] 1 Measured, meted or measured out. --2 Measured off, bounded, defined. --3 Limited, measured, moderate, little, scanty, sparing, brief (words &c.); पृष्टः सत्यं मितं ब्रूते स भृत्योर्हो महीभुजां Pt. 1. 87; R. 9. 34. --4 Measuring, of the measure of; (at the end of comp.), as in ग्रहवसुकरिचंद्रमिते वर्षे i. e. in 1889. --5 Investigated, examined. --6 Cast, thrown away. --7 Built. --8 Established, founded. --Comp. --अक्षर a. brief, measured, short, concise; Ku. 5. 63. {2} composed in verse, metrical. --(रा) N. of a celebrated commentary by Vijñāneśvara on Yājñavalkya's Smṛti. --अर्थ a. of measured meaning. --अर्थकः a cautious envoy. --आहार a. sparing in diet. --(रः) moderation in eating. --द्रुः the sea. --भाषिन्, --वाच् a. speaking little or measured words; महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिणः Śi. 2. 13. --भुक्त a. moderate in diet. --व्ययिन् a. frugal, economical.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0865-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मित त्रि० मि मा--वा--क्त । १ परिमिते, २ शब्दिते ३ क्षिप्ते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4753,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मितः, त्रि, (मा + क्तः “द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति ।” ७ । ४ । ४० । इत्याकारस्येकारा- देशः ।) परिमितः । शब्दितः । क्षिप्तः । इति माधातोमिधातोश्च क्तप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (यथा, भागवते । ८ । १३ । ३६ । “राजंश्चतुर्द्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । [] प्रोक्तान्येभिर्मितः कल्पो युगसाहस्रपर्य्ययः ॥” यथा च नैषधचरिते । ९ । ८ । “मितञ्च सारञ्च वचो हि वाग्मिता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-722-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मितमित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मा + क्त 📚
अन्य सम्भावना: मित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मा + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मित 📚 ➤ मापा हुआ, नपा तुला
संस्कृत: माने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मित 📚जो सीमा के अंदर हो । नपातुला । परिमित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मित: मा + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें