🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:42:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मीनः

अर्थ: मछली

संस्कृत: मत्स्यः · पर्याय: पृथुरोमन्, झष, मत्स्य, वैसारिण, अण्डज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मी + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामीनःमीनौमीनाः
द्वितीयामीनम्मीनौमीनान्
तृतीयामीनेनमीनाभ्याम्मीनैः
चतुर्थीमीनायमीनाभ्याम्मीनेभ्यः
पञ्चमीमीनात् / मीनाद्मीनाभ्याम्मीनेभ्यः
षष्ठीमीनस्यमीनयोःमीनानाम्
सप्तमीमीनेमीनयोःमीनेषु
सम्बोधनहे मीनहे मीनौहे मीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मी (दिवादिगण) · अर्थ: मारना, देह त्याग करना (हिंसायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममीयतेमीयेतेमीयन्ते
मध्यममीयसेमीयेथेमीयध्वे
उत्तममीयेमीयावहेमीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मीयते · लिट् (आत्मने.): मिम्ये · लुट् (आत्मने.): मेता · लृट् (आत्मने.): मेष्यते · लोट् (आत्मने.): मीयताम् · लङ् (आत्मने.): अमीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): मीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मेषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमेष्ट · लृङ् (आत्मने.): अमेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मयन · ण्वुल्: मायकः · तृच्: मेता · यत्: मेयः · तव्य: मेतव्यः · अनीयर्: मयनीयः · क्त: मीनः · क्तवतु: मीनवान् · शानच्: मीयमानः · क्त्वा: मीत्वा · ल्यप्: प्रमीय · तुमुन्: मेतुम् · णमुल्: मायम् · क्तिन्: मीति · क्वसु: मिमीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मीन
मीन
mīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मीन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मछली । उ॰— (क) कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े । मीन दीन जनु जल ते काढ़े ।—मानस, २ । ७० । (ख) बिरंच महादेव से मीन बहुतै जहाँ होय परगट कभी जोत मारा ।—चरण॰ बानी, पृ॰ १३० ।
२. मेष आदि राशियों में से अंतिम या बारहवीं राशि । विशेष— इस राशि में पूर्व भाद्रपद नक्षत्र का अंतिम पद और उत्तर भाद्रपद तथा रेवती नक्षत्र हैं । इस राशि की अधिष्ठात्री देवियाँ दो मछलियाँ हैं और यबह चरणरहित, कफ- प्रकृति, जलचारी, निःशब्द, पिंगलवर्ण, स्निग्ध, बहुत संतानवाली और ब्राह्मण वर्ण की मानी गई है । कहते हैं, इस राशि में जो जन्म लेता है, वह क्रोधी, तेज चलनेवाला, अपवित्र और अनेक विवाह करनेवाला होता है । पर्या॰—कीट । जलज । सौभ्य । अंगन । युग्म । सय । भक्ष्य । गुरुक्षेत्र । दीनात्मक ।
३. मेष आदि बारह लग्नों में से अंतिम लग्न । विशेष— फलित ज्योतिष के अनुसार इस लग्न में जन्म लेनेवाला कार्यदक्ष, अल्पभोजी, स्त्री का बहुत कम साथ करनेवाला, चंचल, अनेक प्रकार की बातें करनेवाला, धूर्त, तेजस्वी, बलवान्, विद्वान्, धनवान्, चर्मरोगी, विकृतमुख, पराक्रमी, पवित्रतापूर्वक और शास्त्रानुकूल आचार आदि से रहनेवाला, विनीत, संगीतप्रेमी, कन्या संततिवाला, कीर्तिशाली, विश्वासी और धीर होता है और इसकी मृत्यु मूत्रकृच्छु, गुह्य रोग या उपवास आदि से होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मीन m. (derivation fr. √ 1. मी very doubtful in spite of Uṇ. iii, 3) a fish, Mn.; MBh. &c.
the sign of the zodiac Pisces, R.; VarBṛS.; Pur.
N. of a teacher of Yoga, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (818,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मीनः [मी-नक्] 1 A fish; सुप्तमीन इव ह्रदः R. 1. 73; मीनो नु हंत कतमां गतिमभ्युपैतु Bv. 1. 17. --2 The twelfth sign of the zodiac (Pisces). --3 The first incarnation of Viṣṇu; see मत्स्यावतार. --Comp. --अंडं roe, fish-spawn --(डा) moist sugar. --आ घातिन्, घातिन् m. {1} a fisherman. {2} a crane. --आलयः the sea. --केतनः the god of love. --गंधः an epithet of Satyavatī. --गंधिका a pond, pool of water. --रंकः, --रंगः a kingfisher.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मीन पुंस्त्री० मी--नक् । १ मत्स्ये अमरः स्त्रियां ङीष् मेषा- दितोद्वादशे २ राशौ ३ भगवदतारभेदे च पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4754,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मीनः, पुं, (मीयते इति मीञ् हिंसायाम् । “फेन- मीनौ ।” उणा० ३ । ३ । इति नक् निपातितश्च ।) मत्स्यः । इत्यमरः । १ । १० । १७ ॥ (यथा, भागवते । ३ । २ । ८ । “दुर्भगो वत् लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीन इवोडुपम् ॥”) मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतान्तिमराशिः । तत्- पर्य्यायः । अन्त्यभम् २ । स च पूर्व्वभाद्रपदा- शेषपादोत्तरभाद्रपदारेवतीसमुदायेन भवति । अस्याधिष्ठातृदेवता स्त्रीमत्स्यद्बयं स च कीट- संज्ञः । जलजः । सौम्यः । अङ्गना । युग्मः । समः । द्व्यात्मकः । भक्ष्यः । उत्तरदिङ्नाथः । गुरुक्षेत्रम् । दिनात्मकश्च । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ अपि च । शीर्षपृष्ठोदयः । चरणरहितः । कफप्रकृतिः । जलचारी । निःशब्दः । पिङ्गल- वर्णः । स्निग्धः । अत्यन्तस्त्रीसङ्गः । बहु- सन्तानः । ब्राह्मणवर्णः । श्लथाङ्गश्च । तत्र जातः अतिक्रोधनः । शीघ्रगतिः । अशुचिः । कर्म्मभोगी । प्रचुरविवाहश्च भवति । इति बृहज्जातकादयः ॥ अपि च । “मीनलग्ने समुत्पन्नो रत्नकाञ्चनपूरितः । अल्परोमा महाप्राज्ञो दीर्घकालपरीक्षकः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ रात्री तल्लग्ननिरूपणं यथा । सूर्पाकारतारा- चतुष्टयात्मकपूर्व्वाषाढानक्षत्रे मस्तकोपरि दृष्टे सति मीनलग्नस्य १ । ४९ ऊनपञ्चाशत्पला- धिकैकदण्डो भवति । प्रकारान्तरे । सूर्पाकृति- ताराचतुष्टयात्मकोत्तराषाढानक्षत्रे मस्तको- परि उदिते सति मीनलग्नस्य २ । ३६ षट्- त्रिंशत्पलाधिकदण्डद्वयं भवति । यथा, -- “सूर्पमूर्त्तिनि शिरोगते चतुस्तारके करिकरोरुवारिभे । अन्त्यभादमृतवाणि ! निर्गताः खेचराम्बरशशाङ्कलिप्तिकाः ॥ दं १ । ४९ । शीर्षभाजिभचतुष्टयाङ्किते विश्वभे तरुणि सूर्पकाकृतौ । भ्रूतिरस्कृतमनोजकार्मुके ! यान्ति कालतिथिलिप्तिका झषात् ॥” दं २ । ३६ ॥ इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥ * ॥ भगवद्दशावतारान्तर्गतप्रथमावतारः । यथा, “शेते स चित्तशयने मम मीन कूर्म्म- कोलोऽभवन् नृहरिवामनजामदग्न्यः । योऽभूद्बभूव भरताग्रजकृष्णबुद्धः कल्की सताञ्च भविता प्रहरिष्यतेऽरीन् ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ अस्य विवरणं मत्स्यशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ विशेषस्त्वत्र कथ्यते । “प्रकृतिर्विष्णुरूपा च पुंरूपश्च महेश्वरः । एवं प्रकृतिभेदेन भेदास्तु प्रकृतेर्दश ॥ [] कृष्णरूपा कालिका स्याद्रामरूपा च तारिणी । वगला कूर्म्ममूर्त्तिः स्यान्मीनो धूमावती भवेत् ॥ छिन्नमस्ता नृसिंहः स्याद्वराहश्चैव भैरवी । सुन्दरी जामदग्न्यः स्याद्बामनो भुवनेश्वरी ॥ कमला बौद्धरूपा स्यात् मातङ्गी कल्किरूपिणी । स्वयं भगवती काली कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥ स्वयञ्च भगवान् कृष्णः कालीरूपो भवेद्व्रजे ।” दुर्गा स्यात् कल्किरूपिणीति पाठान्तरम् । इति मुण्डमालातन्त्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-726-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मीन" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मीनःमीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मी + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मीनः 📚 ➤ मछली
संस्कृत: मत्स्यः · पर्याय: पृथुरोमन्, झष, मत्स्य, वैसारिण, अण्डज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मीन 📚मछली🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मीन
मछली के नाम (१.१०.१७) — पृथुरोमा, झष, मत्स्य, वैसारिण, अण्डज, विसार, शकुली, गडक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मीनः: मी + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें