🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:37:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुक्ति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुक्ति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुक्ति

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुक्ति
मुक्ति
mukti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. छुटकारा ।
२. आजादी । स्वतंत्रता ।
३. मोक्ष । ब्रह्मस्वरूप की प्राप्ति । उ॰— अन्य रूप की त्यागन जुक्ति । निज स्वरूप की प्रापत्ति मुक्ति ।—नंद॰ ग्रं॰, २१७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुक्ति f. setting or becoming free, release, liberation, deliverance from (comp.), ŚBr. &c., &c.
final liberation or emancipation, final beatitude (= मोक्ष, q.v.), Kāv.; Kathās.
abandonment, putting off, giving up (comp.), ib.
throwing, casting, hurling, shooting, sending, Hariv.
discharge (of a debt; cf. ऋण-म्˚)
N. of a divine being (the wife of Satya), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (821,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुक्तिः1 f. [मुच्-क्तिन्] 1 Release, liberation, deliverance. --2 Freedom, emancipation. --3 Final beatitude or emancipation, absolution of the soul from metempsychosis; अधिगत्य जगत्यधीश्वरादय मुक्तिं पुरुषोत्तमात्ततः N. 2. 1 (where पुक्ति has sense {1} also). --4 Leaving, giving up, abandoning, avoiding; संसर्गमुक्तिः खलेषु Bh. 2. 62. --5 Throwing, hurling, letting off, discharging. --6 Unloosing, opening. --7 Discharge. paying off (as a debt). --Comp. --क्षेत्रं an epithet of Benaras. --मर्गः the way to final beatitude. --मुक्तः frankincense. [1] Correction submitted by on 20170209. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/336. note: missing 'i' vowel diacritic..
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0868-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुक्ति स्त्री मुच क्तिन् । १ मोचने २ संसारबन्धनराहित्ये मत- भेदेन ३ आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तौ, ४ ब्रह्मस्वरूपावाप्तौ च देहेन्द्रियाभ्यामात्मनो ५ बन्धशून्यत्वे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुक्ति" आता है (60)
मुकु मुक्ति । मोक्षअपवर्ग मोक्ष । निर्वाण । मुक्ति । जन्म मरण के बंधन के छुटकारा पानाअवसर्ग मुक्ति । छोड़देनाउद्धार मुक्ति । छुटकारा । त्राण । निस्तार । दु:खनिवृत्ति । जैसे,—(क) इस दु:ख …निवृत्ति मुक्ति । छुटकारानिःश्रेयस मोक्ष । मुक्तिअतिमृत्यु मोक्ष । मुक्तिपरमगति उत्तम गति । मोक्ष । मुक्तिअसंसृति संसृति का अभाव । मुक्तिनिर्याति मुक्ति । निर्याणप्रमोक्ष मुक्ति । मोक्ष । छुटकारानिर्मुक्ति मुक्ति । छुटकाराप्रतिमोक्ष मुक्ति । मोक्ष की प्राप्तिविनिवृत्ति विश्रांति । आराम । मुक्तिमुक्तता मुक्त होने का भाव । मुक्ति । मोक्षव्यामोक छुटकारा । मुक्तिशिवमार्ग कल्याण मार्ग । मोक्ष । मुक्तिविप्रमोक्ष मोक्ष । मुक्तिअपुनरावर्तन पुनरावर्तन का अभाव । मुक्ति । मोक्षरफत पु संज्ञा स्त्री॰ गति । मुक्तिनजात मुक्ति । मोक्षअभयपद निर्भय पद । मोक्ष । मुक्तिअमरपद देवपद । मोक्ष । मुक्तिफरागत छुटकारा । छुट्टी । मुक्ति । मुहा॰—फरागत करना = समाप्त करना । पूरा करनारिहाई छुटकारा । मुक्ति । छुट्टी । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलनाअतिगति उत्तम गति । मोक्ष । मुक्तिछुट्टी छुटकारा । मुक्ति । रिहाई । जैसे,—बिना लगान दिए छुट्टी नहीं है । क्रि॰ …तरनतार निस्तार । मोक्ष । मुक्ति । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनानिबेरा छुटकारा । मुक्ति । उद्धार । बचावसुखसार मुक्ति । मोक्षछुटकारा किसी वधन आदि से छूटने का भाव या क्रिया । मुक्ति । रिहाईमोत्याहल † संज्ञा पुं॰ मुक्ति रुपी फल । मुक्तिरस्तगारी मुक्ति । छुटकारा । रिहाईवागुजारी मुक्ति । त्यागनामु महेशमोचक छुड़ानेवालाशिवा दुर्गामोक्ष किसी प्रकार के बंधन से छूट जाना । मोचन । छुटकाराकैवल्य शुद्धता । बेलपन । निलिप्तता । एकताअपवर्जन त्याग । छोड़नानिर्वृति संतोष । आनंदमहानंद मगध देश का एक प्रतापी राजा जिसके डर से सिकंदर आगे न बढ़कर पंजाब ही से …शीतीभाव शीतलताविमुक्ति छुटकारा । रिहाईपरमपद सबसे श्रेष्ठ पद । सर्वोच्च स्थानअमृतत्व मरण का अभाव । न मरनाप्रतिशम नाशविमोक्ष बंधन गाँठ आदि का खुलनानिश्रेणी सीढ़ी । जीनाविमोक मलरहित । रागरहित । दुर्वासनारहित । (जैन)काम्यमरण इच्छानुसार मृत्युब्रह्मपद ब्रह्मत्वव्यवसर्ग किसी पदार्थ का विभाग करने की क्रिया । बाँटऊर्द्ध्वगति उपर की ओर चालमोख पु † संज्ञा पुं॰ढर्रा मार्ग । रास्ता । पथपरमफल सबसे उत्तम फल या परिणामपरारथ पु संज्ञा पुं॰मुकति मोतीविप्रहरण त्याग

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुक्तिउमा-कोश मुक्ति: छुटकारा 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुक्ति 📚 ➤ छुटकारा उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुक्ति 📚छुटकारा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬