🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:51:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुरज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुरज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुरज

अर्थ: एक प्रकार का ढोल या मृदंग

संस्कृत: मृदङ्गः · पर्याय: मृदङ्ग

व्युत्पत्ति: मुरात् वेष्टनात् जायते - जन् + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुरज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मुरज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुरजःमुरजौमुरजाः
द्वितीयामुरजम्मुरजौमुरजान्
तृतीयामुरजेनमुरजाभ्याम्मुरजैः
चतुर्थीमुरजायमुरजाभ्याम्मुरजेभ्यः
पञ्चमीमुरजात् / मुरजाद्मुरजाभ्याम्मुरजेभ्यः
षष्ठीमुरजस्यमुरजयोःमुरजानाम्
सप्तमीमुरजेमुरजयोःमुरजेषु
सम्बोधनहे मुरजहे मुरजौहे मुरजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुरज
मुरज
muraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मृदंग के नाम (1.7.6) मृदंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुरज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मृदंग । पखावज । उ॰—(क) कोउ मंजु मुरज अमोल ढोलन तबल अमल अपार हैं ।—रघुराज (शब्द॰) । (ख) रुज मुरज डफ ताल बाँसुरी झालर को झंकार ।—सूर (शब्द॰) ।
२. एक प्रकार का चित्रकाव्य जिसमें पद्य के अक्षरों को इस प्रकार रखते हैं कि वे मृदंग को आकृति के बन जायँ । पद्य के अनेक बंधों में से एक का नाम । उ॰— खंग कमल कंकन डमरु चंद्र चक्र धनु हार । मुरज, छत्रजुत बंध बहु पर्वत वृक्ष केंवार ।—भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ २०३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरज m. (fr. मुर + ज?) a kind of drum, tambourine (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c.
a Śloka artificially arranged in the form of a drum, Sāh. (also -बन्ध, Kpr.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरजः [मुरात् वेष्टनात् जायते जण्-ड Tv.] 1 A kind of drum or tabor; सानंदं नंदिहस्ताहतमुरजरव &c. Māl. 1. 1; संगीताय प्रहतमुरजाः Me. 64, 56; M. 1. 22; Ku. 6. 40. --2 A stanza artificially arranged in the form of a drum; also called मुरजबंध, see K. P. 9. ad loc. --Comp. --फलः the jackfruit tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0871-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुरज पु० मुरात् वेष्टनात् जायते जन--ड । मृदङ्गे वाद्यभेदे अमरः । स इव बन्धः । मुरजबन्धः । चित्रासङ्कारभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुरजः, पुं, (मुरात् संवेष्टनात् जायतेऽसौ । मुर + जन + डः ।) मृदङ्गः । इत्यमरः । १ । ७ । ५ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३९ । ४१ । “मुरजपणवमेघघोषवद्- दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा । विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-751-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुरजमुरज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुरज 📚 ➤ एक प्रकार का ढोल या मृदंग
संस्कृत: मृदङ्गः · पर्याय: मृदङ्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुरज 📚मृदंग । पखावज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मुरज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मुरज: मुरात् वेष्टनात् जायते - जन् + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें