🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:41:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुरज
muraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मृदंग के नाम (1.7.6) मृदंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुरज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मृदंग । पखावज । उ॰—(क) कोउ मंजु मुरज अमोल ढोलन तबल अमल अपार हैं ।—रघुराज (शब्द॰) । (ख) रुज मुरज डफ ताल बाँसुरी झालर को झंकार ।—सूर (शब्द॰) ।
२. एक प्रकार का चित्रकाव्य जिसमें पद्य के अक्षरों को इस प्रकार रखते हैं कि वे मृदंग को आकृति के बन जायँ । पद्य के अनेक बंधों में से एक का नाम । उ॰— खंग कमल कंकन डमरु चंद्र चक्र धनु हार । मुरज, छत्रजुत बंध बहु पर्वत वृक्ष केंवार ।—भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ २०३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरज m. (fr. मुर + ज?) a kind of drum, tambourine (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c.
a Śloka artificially arranged in the form of a drum, Sāh. (also -बन्ध, Kpr.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरजः [मुरात् वेष्टनात् जायते जण्-ड Tv.] 1 A kind of drum or tabor; सानंदं नंदिहस्ताहतमुरजरव &c. Māl. 1. 1; संगीताय प्रहतमुरजाः Me. 64, 56; M. 1. 22; Ku. 6. 40. --2 A stanza artificially arranged in the form of a drum; also called मुरजबंध, see K. P. 9. ad loc. --Comp. --फलः the jackfruit tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0871-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुरज पु० मुरात् वेष्टनात् जायते जन--ड । मृदङ्गे वाद्यभेदे अमरः । स इव बन्धः । मुरजबन्धः । चित्रासङ्कारभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुरजः, पुं, (मुरात् संवेष्टनात् जायतेऽसौ । मुर + जन + डः ।) मृदङ्गः । इत्यमरः । १ । ७ । ५ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३९ । ४१ । “मुरजपणवमेघघोषवद्- दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा । विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-751-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें