🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:23:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुर्छ्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुर्छ्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुर्छ्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुर्छ्
मुर्छ्
murch
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुर्छ् or मूर्छ् cl. 1. P. (Dhātup. vii, 32) मूर्छति (pf. मुमूर्छ, MBh.; Kāv. &c.; aor. अमूर्छीत् Gr.; fut. मूर्छिता, मूर्छिष्यति, ib.; ind.p., मूर्त्वा, ib.), to become solid, thicken, congeal, assume shape or substance or consistency, expand, increase, grow, become or be vehement or intense or strong, AV. &c. &c.; to fill, pervade, penetrate, spread over, Kālid.; to have power or take effect upon (loc.), ib.; to grow stiff or rigid, faint, swoon, become senseless or stupid or unconscious, MBh.; Kāv. &c.; to deafen, Caurap.; to cause to sound aloud, MBh. : Caus. मूर्छयति (mc. also ˚ते), to cause to thicken or coagulate (milk), Kauś.; to cause to settle into a fixed or solid form, shape, AitUp.; to strengthen, rouse, excite, MBh.; R.; to cause to sound loudly, play (a musical instrument), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुर्छ् {c1c} P. (मूर्छति, मूर्छित or मूर्तं; the word is written as मूर्छ् or मूर्च्छ्) 1 To settle into a solid form, coagulate, congeal. --2 To faint, swoon, faint away; lose consciousness, become senseless; पतत्युद्याति मूर्च्छत्यपि Gīt. 4; क्रीडानिर्जितविश्वमूर्च्छितजनाघातेन किं पौरुषं Gīt. 3; Bk. 15. 55. --3 To grow, increase, become strong or powerful; मुमूर्च्छ सहजं तेजो हविषेव हविर्भुजः R. 10. 79; मुमूर्च्छ सख्यं रामस्य 12. 57; मूर्च्छंत्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु Ś. 5. 18; Ki. 16. 8, 59. --4 To gather strength, thicken, become dense, prevail; तमसां निशि मूर्च्छतां V. 3. 7. --5 To take effect on; छाया [] न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे शुदे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś. 7. 32; हर्म्येषु मूर्छंति न चंद्रपादाः R. 16. 18 ‘are not reflected’ &c. (b) To prevail against, have power against; न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य R. 2. 34. --6 To fill, pervade, penetrate, spread over; Ku. 6. 59; R. 6. 9. --7 To be a match for. --8 To be frequent. --9 To cause to sound loudly. --Caus. (मूर्छयति-ते) 1 To stupefy, cause to faint; म्लेच्छान्मूर्छयते Gīt. 1. --2 To strengthen, increase. --3 To excite, stir up. --4 To cause to sound loudly, play on (as a musical instrument).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0872-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुर्छ्उमा-कोश मुर्छ्: or मूर्छ् cl. 1. P. (Dhātup. vii, 32) मूर्छति (pf. मुमूर्छ, MBh.; Kāv.… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुर्छ् 📚 ➤ or मूर्छ् cl. 1. P. (Dhātup. vii, 32) मूर्छति (pf. मुमूर्छ, MBh.; Kāv.… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुर्छ् 📚or मूर्छ् cl. 1. P. (Dhātup. vii, 32) मूर्छति (pf. मुमूर्छ, MBh.; Kāv.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬