🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:45:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मूल्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मूल्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मूल्यः

अर्थ: उखाड़ देने योग्य

संस्कृत: पर्याय: वस्न, अवक्रय

व्युत्पत्ति: मूल + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मूल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मूली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. मूली (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मूल्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूल्यःमूल्यौमूल्याः
द्वितीयामूल्यम्मूल्यौमूल्यान्
तृतीयामूल्येनमूल्याभ्याम्मूल्यैः
चतुर्थीमूल्यायमूल्याभ्याम्मूल्येभ्यः
पञ्चमीमूल्यात् / मूल्याद्मूल्याभ्याम्मूल्येभ्यः
षष्ठीमूल्यस्यमूल्ययोःमूल्यानाम्
सप्तमीमूल्येमूल्ययोःमूल्येषु
सम्बोधनहे मूल्यहे मूल्यौहे मूल्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मूल्य
मूल्य
mūlya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अर्घ (3.3.33)
वेतन के और नाम (2.10.39) भरण्य · भरण · निर्वेश · पण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूल्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु के बदले में मिलनेवाला धन । दाम । कीमत आदि । जैसे,—एक सेर चाय का मूल्य दस रुपए । उ॰—वास्तव में अर्थ प्रायः सर्वदा द्रव्य के रूप में ही व्यक्त किया जाता है । और तब उसे मूल्य कहते हैं ।—अर्थ॰ (वै॰), पृ॰ १८ ।
२. वेतन । भृति (को॰) ।
३. मूल । मूलधन (को॰) ।
४. लाभ । प्राप्ति । अर्जन ।
५. उपयोगिता (को॰) । यौ॰—मूल्यरहित=(१) बिना मूल्य का । जिसका कुछ मूल्य न हो । निकम्मा (२) व्यर्थ । वेकार । मूल्यवृद्ध=बाजार में वस्तुओं का दाम बढ़ जाना । मूल्यहीन=दे॰ मूल्यरहित ।
मूल्य २ वि॰
१. प्रतिष्टा का योग्य । कदर के लायक ।
२. रोपने या लगाने योग्य (पौधा) ।
३. मूल में होनेवाला । जो मूल में हो (को॰) ।
४. जड़ से उखाड़ने योग्य । (खेत की फसल, जैसे, उर्द, मूँग आदि) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूल्य mfn. being at the root, KātyŚr., Sch.
to be torn up by the r˚, Pāṇ. iv, 4, 88
= मूलेनानाम्यम् and = मूलेन समः, ib. 91
to be bought for a sum of money, purchasable, W.
मूल्य n. (ifc. f(आ). ) original value, value, price, worth, a sum of money given as payment (e.g. दातुम् मूल्येन, to part with for a certain price, sell; दत्त्वा किंचिन् मूल्येन, having given something in payment; मूल्येन √ ग्रह्, to buy for a price, buy; मूल्येन √ मार्ग्, to seek to buy), Mn.; MBh.; R. &c.
मूल्य n. wages, salary, payment for service rendered, Rājat.; Kathās.
earnings, gain, Pañcat.
capital, stock, Kathās.
an article purchased, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (827,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूल्य a. 1 To be eradicated. --2 Being at the root. --3 Purchasable. --ल्यं 1 Price, worth, cost; क्रीणंति स्म प्राणमूल्यैर्यशांसि Śi. 18. 15, Śānti. 1. 12. --2 Wages, hire, salary. --3 Gain. --4 Capital, principal. --5 Original value. --6 An article purchased.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0875-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूल्य न० मूलाय पटादिकारणतन्त्वाद्यादानाय इदम् यत् । तन्त्वाद्यादानाय दीयमाने १ धने अमरः । मूल--णृत् । वपनयोग्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4760,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूल्यं, क्ली, (मूलेन आनाम्यते अभिभूयते मूलेन- समं वा इति । मूल + “नौवयोधर्म्मेत्यादिना ।” ४ । ४ । ९१ । इति यत् ।) पटादीनामुत्पत्ति- कारणम् । मूलं मूलेन क्रयविक्रयार्थमिदं ढघे कादिति यः । इति भरतः ॥ दर इति दाम इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । वस्नः २ अव- क्रयः ३ । इत्यमरः । २ । १० । ३९ ॥ (यथा, मनौ । ८ । ३२२ । “पञ्चाशतस्त्वभ्यधिके हस्तच्छेदनमिष्यते । शेषे त्वेकादशगुणं मूल्याद्दण्डं प्रकल्पयेत् ॥”) मूल्यते अर्प्यते इदम् । माहिना इति भाडा इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । कर्म्मण्या २ विधा ३ भृत्या ४ भृतिः ५ भर्म्म ६ वेतनम् ७ भरण्यम् ८ भरणम् ९ निर्व्वेशः १० पणः ११ । इति च अमरः । २ । १० । ३८ ॥ (यथा, मिताक्षरायाम् । “मूल्येन यः कर्म्म करोति स भृतकः ।”)
मूल्यं, त्रि, (मूलं रोपणमर्हतीति । मूल + यत् ।) प्रतिष्ठायोम्यः । रोपणयोग्यः । इति मूलधात्वर्थ- दर्शनात् ॥ (मूलत उत्पाट्यते इति । “मूल- मस्यावर्हि ।” ४ । ४ । ८८ । इति यत् । मूलत- उत्पाटनयोग्ये मुद्गादौ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-763-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूल्य" आता है (20)
समान जो रूप, गुण, मान, मूल्य, महत्व आदि में एक से हों । जिनमें परस्पर कोई अ…पणता कीमत । दाम । मूल्यमौल्य मूल्यमूल्यक मूल्य । धन । दान । कीमतसारविद् किसी वस्तु के सार का ज्ञाता । किसी के तत्व, मूल्य, अथवा महत्व को जानने…कीमत वह धन जो किसी चीज के बिकने पर उसके बदलें में मिलता है । दाम । मूल्य । …बराबर मान, मात्रा, संख्या, गुण, महत्व, मूल्य, आदि के विचार से समान् । किसी क…मालियत कीमत । मूल्यभृति नौकरी । मजदूरीवस्न वेतनवाणि बुनना (कपड़ा आदि)भरण्य पालन । पोषणअवक्रय बदलानिमान पु ^१ संज्ञा पुं॰ [सं॰ निम्न = गड्ढा (वेद); या निपानसमन पु ^१ संज्ञा पुं॰आघ पु संज्ञा पुं॰मोल वह धन जो किसी वस्तु के बदले में बेचनेवाले की दिया जाय । कीमत । दाम । म…बाजार वह स्थान जहाँ अनेक प्रकार के पदार्थों को दुकानें हों । वह जगह जहाँ सब …किम्मत पु † संज्ञा स्त्री॰हैसियत योग्यता । सामर्थ्य । शाक्ति

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मूल्यःमूल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मूल् + यत्)
अन्य सम्भावना: मूली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | मूली (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मूल्यः 📚 ➤ उखाड़ देने योग्य
संस्कृत: पर्याय: वस्न, अवक्रय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मूल्य 📚किसी वस्तु के बदले में मिलनेवाला धन । दाम । कीमत आदि । जैसे,—एक सेर चा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मूल्य
दाम (२.९.८०) — वस्न, अवक्रय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मूल्यः: मूल् + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • मूल्यः: मूल + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें