🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:41:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मृगी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मृगी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मृगी

अर्थ: हरिणी, मृगी

व्युत्पत्ति: मृग + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मृगी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मृगी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामृगीमृग्यौमृग्यः
द्वितीयामृगीम्मृग्यौमृगीः
तृतीयामृग्यामृगीभ्याम्मृगीभिः
चतुर्थीमृग्यैमृगीभ्याम्मृगीभ्यः
पञ्चमीमृग्याःमृगीभ्याम्मृगीभ्यः
षष्ठीमृग्याःमृग्योःमृगीणाम्
सप्तमीमृग्याम्मृग्योःमृगीषु
सम्बोधनहे मृगिहे मृग्यौहे मृग्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मृगी
मृगी
mṛgī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृगी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मृग नामक वन्य पशु की मादा । हरिणी । हिरनी । उ॰—मनहु मृगो मृग देखि दियासे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में एक रगण (/?/) होता है । जैसे,—री प्रिया । मान तू । मान ना । ठान तु । इसे 'प्रिय वृत्त' भी कहते हैं ।
३. कश्यप ऋप की क्रोध- वशा नाम्नी पत्नी से उत्पन्न दस कन्याओं में से एक, जिससे मृगों की उत्पत्ति हुई है और जी पुलह ऋषि की पत्नी थी ।
४. पीले रंग की एक प्रकार की कौड़ी जिसका पेट सफेद होता है ।
५. अपस्मार नामक रोग । मृगो रोग ।
६. कस्तुरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृगी (ई), f. a female deer or antelope, doe, Hariv.; R. &c.
N. of the mythical progenitress of antelopes, MBh.; R.; Pur.
a partic. class of women, L.
a kind of metre, Col.
a partic. gait of a dancing girl, Saṃgīt.
demoniacal possession, epilepsy, L.
मृगी f. (of मृग above) a female deer, doe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (828,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृगी 1 A female deer, doe. --2 Epilepsy. --3 N. of a particular class of women. --Comp. --दृश् f. --लोचना &c. a woman with eyes like those of a doe or fawn. --पतिः an epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0876-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृगी, स्त्री, (मृग + जातौ ङीष् ।) मृगजातिस्त्री । इति व्याकरणम् ॥ (यथाभिज्ञानशाकुन्तले । ६ । “शाखालम्बितवल्कलस्य च तरोर्निर्मातुमिच्छा म्यधः शृङ्गे कृष्णमृगस्य वामनयनं कण्डूयमानां मृगीम् ॥”) अस्या दुग्धगुणाः छागीदुग्धगुणतुल्याः । यथा, ‘मृगीणां जाङ्गलोत्थानां अजाक्षीरगुणं पयः ।’ इति भावप्रकाशः ॥ पुलहभार्य्या । सा कश्यपकन्या । तस्या अपत्यं हरिणादि । यथा, -- “क्रोधाच्च जज्ञिरे कन्या द्वादशैवात्मसम्भवाः । ता भार्य्याः पुलहस्य स्युर्मृगी मन्दा इरावती ॥ भूता च कपिला दंष्ट्रा कषा तिष्या तथैव च । श्वेता च सरमा चैव सरसा चेति विश्रुताः ॥ मृग्यास्तु हरिणाः पुत्त्रा मृगाश्चान्ये शशा- स्तथा । न्यङ्कवः शरभा ये च पुरवः पृषताश्च ये ॥” इति वह्निपुराणम् ॥ त्र्यक्षरच्छन्दोविशेषः । यथा । रो मृगी । ‘सा मृगीलोचना । राधिका श्रीपतेः ॥’ वृमध्या । इति छन्दोमञ्जरी ॥ अपस्माररोगः । इति लोके ख्यातः ॥ (होमोक्तमुद्राविशेषः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-768-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृगी" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मृगीमृगी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मृगी 📚 ➤ हरिणी, मृगी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मृगी 📚मृग नामक वन्य पशु की मादा । हरिणी । हिरनी🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें