🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:26:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मृगी
mṛgī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृगी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मृग नामक वन्य पशु की मादा । हरिणी । हिरनी । उ॰—मनहु मृगो मृग देखि दियासे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में एक रगण (/?/) होता है । जैसे,—री प्रिया । मान तू । मान ना । ठान तु । इसे 'प्रिय वृत्त' भी कहते हैं ।
३. कश्यप ऋप की क्रोध- वशा नाम्नी पत्नी से उत्पन्न दस कन्याओं में से एक, जिससे मृगों की उत्पत्ति हुई है और जी पुलह ऋषि की पत्नी थी ।
४. पीले रंग की एक प्रकार की कौड़ी जिसका पेट सफेद होता है ।
५. अपस्मार नामक रोग । मृगो रोग ।
६. कस्तुरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृगी (ई), f. a female deer or antelope, doe, Hariv.; R. &c.
N. of the mythical progenitress of antelopes, MBh.; R.; Pur.
a partic. class of women, L.
a kind of metre, Col.
a partic. gait of a dancing girl, Saṃgīt.
demoniacal possession, epilepsy, L.
मृगी f. (of मृग above) a female deer, doe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (828,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृगी 1 A female deer, doe. --2 Epilepsy. --3 N. of a particular class of women. --Comp. --दृश् f. --लोचना &c. a woman with eyes like those of a doe or fawn. --पतिः an epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0876-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृगी, स्त्री, (मृग + जातौ ङीष् ।) मृगजातिस्त्री । इति व्याकरणम् ॥ (यथाभिज्ञानशाकुन्तले । ६ । “शाखालम्बितवल्कलस्य च तरोर्निर्मातुमिच्छा म्यधः शृङ्गे कृष्णमृगस्य वामनयनं कण्डूयमानां मृगीम् ॥”) अस्या दुग्धगुणाः छागीदुग्धगुणतुल्याः । यथा, ‘मृगीणां जाङ्गलोत्थानां अजाक्षीरगुणं पयः ।’ इति भावप्रकाशः ॥ पुलहभार्य्या । सा कश्यपकन्या । तस्या अपत्यं हरिणादि । यथा, -- “क्रोधाच्च जज्ञिरे कन्या द्वादशैवात्मसम्भवाः । ता भार्य्याः पुलहस्य स्युर्मृगी मन्दा इरावती ॥ भूता च कपिला दंष्ट्रा कषा तिष्या तथैव च । श्वेता च सरमा चैव सरसा चेति विश्रुताः ॥ मृग्यास्तु हरिणाः पुत्त्रा मृगाश्चान्ये शशा- स्तथा । न्यङ्कवः शरभा ये च पुरवः पृषताश्च ये ॥” इति वह्निपुराणम् ॥ त्र्यक्षरच्छन्दोविशेषः । यथा । रो मृगी । ‘सा मृगीलोचना । राधिका श्रीपतेः ॥’ वृमध्या । इति छन्दोमञ्जरी ॥ अपस्माररोगः । इति लोके ख्यातः ॥ (होमोक्तमुद्राविशेषः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-768-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृगी" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें