🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:00:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मेघनाद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मेघनाद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मेघनाद

अर्थ: बादलों की गरज, गड़गडाहट

व्युत्पत्ति: मेघ-नादः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मेघनाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मेघनाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामेघनादःमेघनादौमेघनादाः
द्वितीयामेघनादम्मेघनादौमेघनादान्
तृतीयामेघनादेनमेघनादाभ्याम्मेघनादैः
चतुर्थीमेघनादायमेघनादाभ्याम्मेघनादेभ्यः
पञ्चमीमेघनादात् / मेघनादाद्मेघनादाभ्याम्मेघनादेभ्यः
षष्ठीमेघनादस्यमेघनादयोःमेघनादानाम्
सप्तमीमेघनादेमेघनादयोःमेघनादेषु
सम्बोधनहे मेघनादहे मेघनादौहे मेघनादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मेघनाद
मेघनाद
meghanāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेघनाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेघ का गर्जन । बिजली का कड़क ।
२. वरुण ।
३. रावण का पुत्र इंद्रजित् जो लक्ष्मण के हाथ से मारा गया था ।
४. पलाश का पेड़ ।
५. हरिवंश के अनुसार एक दानव ।
६. मयुर । मोर ।
७. बिंडाल । बिल्ली । यौ॰—मेघनादजित् =लक्ष्मण जिन्होंने मेघनाद को मारा था । मेघनादबध =माइकेल मधुसूदन दत्त द्धारा रचित बँगला भाषा का प्रसिद्ध महाकाव्य । मेघनादानुलासक, मेघनादानुलासी = मयूर । मोर ।
मेघनाद रस संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक रसौषध जो ज्वर में दी जाती है । विशेष—एक एक तोला रुपा, काँसा और ताँबा तितराज की जड़ के काढ़े में डालकर छह बार गजपुट पाक करने से यह बनता है । इसकी मात्रा पान के साथ दो रत्ती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेघ—नाद m. ‘cl˚-noise’, thunder, MBh.; R.
मेघ—नाद mfn. sounding or rumbling like th˚, R.; Inscr.
मेघ—नाद m. N. of Varuṇa, L.
Amaranthus Polygonoides, L.
Butea Frondosa, L.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
of a Dānava or Daitya, Hariv.; Vīrac.
of a son of Rāvaṇa (afterwards called Indra-jit), R.; Ragh.; Inscr.
of a man, Kād.
of a frog, Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (831,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेघनाद पु० मेघस्येव नादोऽस्य । १ वरुणे २ रावणस्य पुत्रे इन्द्रजिति । ६ त० । ३ मेघशब्दे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4763,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेघनादः, पुं, (मेघं नादयतीति । नद् + णिच् + अण् ।) वरुणः । (मेघस्य नाद इव नादो यस्य ।) रावणपुत्त्रः । इति मेदिनी । दे, ५२ ॥ (यथा, रघौ । १२ । ७६ । “गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्त्रबन्धनः ॥” मेघस्य नादः ।) मेघशब्दः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ७३ । ७ । “ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा । प्रणेदुस्तन्मुखा राजन् ! मेघनाद इवोत्- सुकाः ॥”) पलाशवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ तण्डुलीय- शाकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भाव- प्रकाशे । “तण्डुलीयो मेघनादः काण्डेरस्तण्डुलेरकः ॥” अस्य गुणादिकं तण्डुलीयशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ दानवभेदः । यथा, हरिवंशे । ३३२ । ३० । “सुबाहुर्मेघनादश्च भीमगर्भश्च वीर्य्यवान् ॥” मेघसदृशशब्दविशिष्टे, त्रि । यथा, रामायणे । २ । १६ । २९ । “मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-777-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेघनाद" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मेघनादमेघनाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मेघनाद 📚 ➤ बादलों की गरज, गड़गडाहट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मेघनाद 📚मेघ का गर्जन । बिजली का कड़क🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मेघनाद = मेघ + नाद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬