🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:13:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मेघनाद
meghanāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेघनाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेघ का गर्जन । बिजली का कड़क ।
२. वरुण ।
३. रावण का पुत्र इंद्रजित् जो लक्ष्मण के हाथ से मारा गया था ।
४. पलाश का पेड़ ।
५. हरिवंश के अनुसार एक दानव ।
६. मयुर । मोर ।
७. बिंडाल । बिल्ली । यौ॰—मेघनादजित् =लक्ष्मण जिन्होंने मेघनाद को मारा था । मेघनादबध =माइकेल मधुसूदन दत्त द्धारा रचित बँगला भाषा का प्रसिद्ध महाकाव्य । मेघनादानुलासक, मेघनादानुलासी = मयूर । मोर ।
मेघनाद रस संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक रसौषध जो ज्वर में दी जाती है । विशेष—एक एक तोला रुपा, काँसा और ताँबा तितराज की जड़ के काढ़े में डालकर छह बार गजपुट पाक करने से यह बनता है । इसकी मात्रा पान के साथ दो रत्ती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेघ—नाद m. ‘cl˚-noise’, thunder, MBh.; R.
मेघ—नाद mfn. sounding or rumbling like th˚, R.; Inscr.
मेघ—नाद m. N. of Varuṇa, L.
Amaranthus Polygonoides, L.
Butea Frondosa, L.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
of a Dānava or Daitya, Hariv.; Vīrac.
of a son of Rāvaṇa (afterwards called Indra-jit), R.; Ragh.; Inscr.
of a man, Kād.
of a frog, Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (831,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेघनाद पु० मेघस्येव नादोऽस्य । १ वरुणे २ रावणस्य पुत्रे इन्द्रजिति । ६ त० । ३ मेघशब्दे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4763,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेघनादः, पुं, (मेघं नादयतीति । नद् + णिच् + अण् ।) वरुणः । (मेघस्य नाद इव नादो यस्य ।) रावणपुत्त्रः । इति मेदिनी । दे, ५२ ॥ (यथा, रघौ । १२ । ७६ । “गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्त्रबन्धनः ॥” मेघस्य नादः ।) मेघशब्दः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ७३ । ७ । “ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा । प्रणेदुस्तन्मुखा राजन् ! मेघनाद इवोत्- सुकाः ॥”) पलाशवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ तण्डुलीय- शाकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भाव- प्रकाशे । “तण्डुलीयो मेघनादः काण्डेरस्तण्डुलेरकः ॥” अस्य गुणादिकं तण्डुलीयशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ दानवभेदः । यथा, हरिवंशे । ३३२ । ३० । “सुबाहुर्मेघनादश्च भीमगर्भश्च वीर्य्यवान् ॥” मेघसदृशशब्दविशिष्टे, त्रि । यथा, रामायणे । २ । १६ । २९ । “मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-777-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेघनाद" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें