🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यक्षा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यक्षाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यक्षाः

अर्थ: घञ् एक देवयोनि

संस्कृत: देवयोनिः, कुबेरः · पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, रक्षस्, गन्धर्व, किन्नर

व्युत्पत्ति: यक्ष्यते-यक्ष् + (कर्मणि)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यक्ष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. यक्ष (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. यक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. यक्षा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. यक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. यक्षा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायक्षःयक्षौयक्षाः
द्वितीयायक्षम्यक्षौयक्षान्
तृतीयायक्षेणयक्षाभ्याम्यक्षैः
चतुर्थीयक्षाययक्षाभ्याम्यक्षेभ्यः
पञ्चमीयक्षात् / यक्षाद्यक्षाभ्याम्यक्षेभ्यः
षष्ठीयक्षस्ययक्षयोःयक्षाणाम्
सप्तमीयक्षेयक्षयोःयक्षेषु
सम्बोधनहे यक्षहे यक्षौहे यक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यक्ष
यक्ष
yakṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (1.1.11) विद्याधर · अप्सरा · राक्षस · गन्धर्व · किन्नर · पिशाच · गुह्यक · सिद्ध · भूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार की देवयोनि । एक प्रकार के देवता जो कुबेर के सेवक और उसकी निधियों के रक्षक माने जाते हैं । उ॰— यक्ष प्रबल बाढ़े भुवमंडल तिन मान्यो निज भ्रात । जिनके काज अंस हरि प्रगटि ध्रूव जगत विख्यात ।—सूर (शब्द॰) । विशेष— पुराणानुसार यक्ष लोग प्रचेता की संतान माने जाते हैं । कहते हैं, इनकी आकृति विकराल होती है, पेट फूला हुआ और कंधे बहुत भारी होते हैं तथा हाथ पैर धीर काले रंग के होते हैं ।
२. कुबेर । यक्षराज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यक्ष n. a living supernatural being, spiritual apparition, ghost, spirit, RV.; AV.; VS.; Br.; GṛŚrS. (accord. to some native Comms. = यज्ञ, पुजा, पूजित &c.)
यक्ष m. N. of a class of semi-divine beings (attendants of Kubera, exceptionally also of Viṣṇu; described as sons of Pulastya, of Pulaha, of Kaśyapa, of Khasā or Krodhā; also as produced from the feet of Brahmā; though generally regarded as beings of a benevolent and inoffensive disposition, like the Yakṣa in Kālidāsa's Megha-dūta, they are occasionally classed with Piśācas and other malignant spirits, and sometimes said to cause demoniacal possession; as to their position in the Buddhist system See MWB. 206, 218), Up.; GṛS.; Mn.; MBh. &c.
(with Jainas) a subdivision of the Vyantaras
N. of Kubera, VarYogay.
of a Muni, R.
of a son of Śvaphalka, VP.
of Indra's palace, L.
a dog, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (838,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यक्षः [यक्ष्यते, यक्ष्-कर्मणि घञ्] 1 N. of a class of demigods who are described as attendants of Kubera, the god of riches, and employed in guarding his gardens and treasures; यक्षोत्तमा यक्षपतिं धनेशं रक्षंति वै प्रासगदादिहस्ताः Hariv., Me. 1, 66; Bg. 10. 23, 11. 22. --2 A kind of ghost or spirit. --3 N. of the palace of Indra. --4 N. of Kubera. --5 Worship. --क्षं 1 A ghost, --2 Sacrifice. --3 Anything honoured. --क्षी 1 A female Yakṣa. --2 N. of Kubera's wife. --Comp. --अधिपः. --अधिपतिः, --इंद्रः Kubera, the lord of Yakṣas. --आमलकं the fruit of the पिंडखर्जूर tree. --आवासः the fig-tree. --कर्दमः an ointment consisting of camphor, agallochum, musk and Kakkola (according to others, also sandal and saffron) mixed in equal proportions; (कर्पूरागृरुकस्तूरीकक्कोलैर्यक्षकर्दमः Ak.; कुकुमागुरुकस्तूरी कर्पूरं चदनं तथा । महासु [] गंधमित्युक्तं नामतो यक्षकर्दमः ॥). --ग्रहः the being possessed by Yakṣas or evil spirits. --तरुः the fig-tree. --धूपः resin, incense. --रसः a kind of intoxicating drink. --राज् m. N. of Kubera. {2} a place prepared for wrestling and boxing. --राजः N. of Kubera. --रात्रिः f. the festival called Dīpālī. q. v. --वित्तः one who is like a Yakṣa, i. e. the guardian of wealth, but who never uses it.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0883-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यक्ष पूजायां चु० आ० सक० मेट् । यक्षयते अययक्षत ।
यक्ष पु० यक्ष्यते यक्ष--कर्मणि घञ् । १ देवयोनिभेदे २ तदीश्वरे कुवेरे मेदि० ३ इन्द्रगृहे सारस्वतः । भावे घञ् ४ पूजने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4768,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यक्ष, क ङ महि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, यक्षयते । महि पूजायाम् । इति दुर्गादासः ॥
यक्षः, पुं, (यक्ष्यते पूज्यत इति । यक्ष + घञ् । यद्वा, ईं लक्ष्मीमक्ष्णोतीति । अक्ष + अण् ।) गुह्यकमात्रम् । गुह्यकेश्वरः । इति मेदिनी । षे, २२ ॥ इन्द्रगृहम् । धनरक्षकः । इति सारस्वतः ॥ यक्षस्वरूपं यथा, -- “आजग्मुर्यक्षनिकराः कुबेरवरकिङ्कराः । शैलजप्रस्तरकरा अञ्जनाकारमूर्त्तयः ॥ विकृताकारवदनाः पिङ्गलाक्षा महोदराः । स्फटिका रक्तवेशाश्च दीर्घस्कन्धाश्च केचन ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १७ अध्यायः ॥ यक्षगणो यथा, -- “प्रचेतसः सुता यक्षास्तेषां नामानि मे शृणु । केवलो हरिकेशश्च कपिलः काञ्चनस्तथा । मेघमाली च यक्षाणां गण एष उदाहृतः ॥” तस्य व्युत्पत्तिर्यथा, -- “धातुर्यक्षत्यथोक्तस्त्वददने क्षपणे च सः । यद्यक्षत्युक्तवानेष तस्माद्यक्षो भवत्ययम् ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥ (अपरा निरुक्तिर्यथा, विष्णुपुराणे । १ । ५ । ४१ । “मैवं भो रक्ष्यतामेष यैरुक्तं राक्षसास्तु ते । ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु जक्षणात् ॥” पुं, क्ली, पूजा । यथा, ऋग्वेदे । ७ । ६१ । ५ । “अमूरा विश्वा वृषणा विमा वां न यामु चित्रं ददृशे न यक्षम् ॥” “न यक्षं न पूजा दृश्यते ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ तथाच अथर्व्ववेदे । १६ । २ । २४ । “तव यक्षं पशुपते अप्स्वन्तः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-002-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यक्ष" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यक्षाःयक्ष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: यक्ष (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | यक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यक्षाः 📚 ➤ घञ् एक देवयोनि
संस्कृत: देवयोनिः, कुबेरः · पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, रक्षस्, गन्धर्व, किन्नर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यक्ष 📚एक प्रकार की देवयोनि । एक प्रकार के देवता जो कुबेर के सेवक और उसकी निध…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यक्ष
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — विद्याधर, अप्सरा, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध
कुबेर के और नाम (१.१.८४) — किन्नरेश, वैश्रवण, पौलस्त्य, नरवाहन, एकपिंग, ऐलविल, श्रीद, पुण्यजनेश्वर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें